Godfried Bomans (1913-1971)

Van 1 tot en met 30 november 2013 staat Erik of het klein insectenboek van Godfried Bomans centraal in de campagne ‘Nederland leest’. Het is een eerbetoon aan de schrijver die honderd jaar geleden geboren werd. De kleine Erik raakt in dit boek verzeild in het land van de insecten, maar ontdekt dat de mensen en de insecten toch niet heel verschillend zijn. Alle deelnemende Openbare Bibliotheken en de Koninklijke Bibliotheek bieden tijdens de maand van ‘Nederland leest’ een gratis exemplaar van Erik of het klein insectenboek aan.

Godfried Bomans was na de Tweede Wereldoorlog tot aan zijn dood een buitengewoon populaire schrijver. Zijn boeken werden vaak herdrukt en haalden hoge oplagen. In 1937 maakte Bomans naam met zijn debuut De memoires of gedenkschriften van Mr. Pieter Bas. Daarna schreef hij Erik of het klein insectenboek en De avonturen van Pa Pinkelman. Bomans werd ook bekend als schrijver van sprookjes. Hij was één van de weinige Nederlandse schrijvers die zich na de oorlog aan dit genre wijdde. Zijn populariteit dankte Godfried Bomans vooral aan zijn hilarische optredens voor de nog jonge Nederlandse televisie. Daardoor werd hij één van de eerste Bekende Nederlanders. Sommige critici verweten hem dat hij zijn literaire talenten verspilde om de lolbroek te kunnen uithangen, maar volgens anderen vormden het onserieuze en de paljasserij juist de essentie van Bomans’ werk.

Katholieke familie

Godfried Bomans werd op 2 maart 1913 geboren in een katholieke familie in Den Haag die al gauw naar Haarlem verhuisde. Haarlem werd Bomans’ meest geliefde thuis. De vader van Bomans was zakenman en politicus voor de Rooms-Katholieke Staatspartij. Bovendien publiceerde Bomans senior ook. Vader Bomans was een dominante, veeleisende figuur onder wiens druk Godfried Bomans maar moeizaam uitkwam. In één van zijn laatste boeken, De man met de witte das uit 1971, heeft Bomans pijnlijk openhartig over de relatie met zijn vader geschreven. Gé Vaartjes, die eerder de biografie schreef van Top Naeff en van Herman de Man, wijdt zich momenteel aan het levensverhaal van Godfried Bomans. Hij zal ongetwijfeld uitvoerig aandacht besteden aan de verhouding tussen vader en zoon Bomans.

Pieter Bas

Door zijn vader was Godfried Bomans goed bekend met de wereld van de politiek. Daar maakte hij handig gebruik van voor zijn officiële debuut: De memoires of gedenkschriften van Mr. P. Bas, verschenen in december 1936. Deze ‘memoires’ van de gefingeerde politicus Pieter Bas waren een groot succes. Bomans vestigde meteen zijn naam als humoristisch schrijver in de geest van Charles Dickens. Het politieke leven wordt in de Memoires op een milde en subtiele wijze toch behoorlijk scherp gehekeld. Bomans gaf zijn romanfiguur Pieter Bas ook een strenge vader mee: ‘Hij gaf mij één keer, op mijn vijfde jaar, een klap dat de wereld om mij wankelde; dat was voldoende voor de andere vijftien jaar.’

Erik of het klein insectenboek

Nadat Bomans was verhuisd naar Nijmegen om daar wijsbegeerte en psychologie te studeren, schreef hij in 1940 Erik of het klein insectenboek. Het kwam in december 1940 voor het eerst uit en zou een enorm aantal herdrukken beleven. De editie die de bibliotheken gratis uitreiken tijdens de campagne ‘Nederland leest’ in november 2013 is officieel de zevenenvijftigste druk.

In dit verhaal stapt de kleine Erik Pinksterblom in een droom een schilderij binnen waardoor hij terechtkomt in de wonderwereld van de insecten. Het verhaal is grappig en betoverend, maar af en toe ook verdrietig. Heel erg verschillend van de grotemensenwereld die Erik kent blijkt de insectenwereld vaak niet te zijn. De meeste insecten denken alleen aan zichzelf en aan geld (klompjes honing) of status. Op bezoek bij de wespenfamilie van de Van Vliesvleugeltjes blijkt bijvoorbeeld dat deze zichzelf van adel achten en ernstig neerkijken op de ‘gewone’ bijen: Dat rent en holt maar door elkaar dat het een fatsoenlijke wesp begint te duizelen. En waarom? Om honing. Maar ik vraag u, meneer Pinksterblom, wat is honing? Honing is niets. Het is bloed waar het op aankomt. Is men van bloed, dan is men het. Bij de vlinders blijkt men dan weer tamelijk op de penning te zijn. Vader Vlinder hecht vooral aan de klompjes honing die de bruidegom van zijn dochter moet binnenbrengen en hij hekelt de poëtische inborst van Erik: het ontbreekt u misschien aan alle levensernst. Maar dat is niets; wacht maar tot de eerste rupsjes komen, dan zult u wel anders praten.
Erik leende zich goed voor een boekverfilming: in 1979 werd het voor tv bewerkt; in 2004 werd er een film voor de bioscoop van gemaakt, met o.a. Johnny de Mol en Georgina Verbaan.

Sprookjes

In 1946 verscheen er nog een bijzonder boek van Godfried Bomans: Sprookjes. Ze zijn zeer humoristisch, maar ook altijd wat luguber, zoals het sprookjes betaamt. In ‘De oprechte moordenaar’ klopt een hongerige reiziger aan bij een huisje in het bos, maar de bewoner waarschuwt dat hij een moordenaar is en adviseert niet binnen te komen. De reiziger denkt dat het een grapje is. ‘Toe, lieve moordenaar, laat mij binnen. Ik ben zoo moe en ik heb zoo’n honger. Ik ruik dat je boonensoep in huis hebt. Dat kreeg ik altijd op mijn verjaardag. Drijven er van die vierkante stukjes spek in rond?’ Uiteraard blijkt dan na de smakelijke maaltijd dat de bewoner wel degelijk een echte moordenaar is. Ook de Sprookjes zijn vele malen herdrukt, verschillende ervan zijn vertaald. Bomans’ sprookjes doen het nog steeds goed als voorleesboek. Een luisterboek op cd werd ingesproken door Hans Kesting.

Gedichten, verhalen en columns

Godfried Bomans schreef in een enorm tempo talloze verhalen, artikelen, essays, gedichten, toneelstukken en vertalingen. Bomans verbaasde zich soms zelf over de activiteiten van zijn hoofd, bijvoorbeeld in het jeugdgedicht ‘Mijn kop’ uit 1936. Daarin dichtte hij: ’k Heb deze schedel meegekregen/en draag hem fier langs ’s-werelds wegen; / ik tooi hem met een strenge bril / en niemand weet zijn vreemde wil. Aan alle genres die hij beoefende voegde hij in de jaren vijftig in De Volkskrant nog de column toe. Als ‘Parlevink’ gaf hij in die krant korte en zeer uiteenlopende stukjes en beschouwingen. Hij werd daardoor één van de belangrijkste beoefenaars in het genre. Collega-columnist Simon Carmiggelt was een groot bewonderaar van Bomans’ columns.

Bomans in triplo

Behalve als schrijver zou Godfried Bomans ook een belangrijke figuur worden voor de Nederlandse televisie. Door zijn improvisatievermogen en onbeperkte fantasie werd hij een graag geziene gast in diverse programma’s en spelletjes. Hij schitterde ook enkele keren in de rol van Sinterklaas. Door al zijn grappen en grollen voor de tv werd hem wel eens verweten dat hij zijn talenten verspilde. Maar voor Bomans was humor in al zijn varianten juist een voorwaarde voor een volwaardig bestaan. Zijn stelling was dan ook: ‘Humor is overwonnen droefheid’.
Toch maakte Bomans wel degelijk ook serieuze televisiereportages. In 1970 maakte hij de film Bomans in triplo, waarin hij zijn broer en zuster ondervroeg die in een klooster waren ingetreden. Het programma trok honderdduizenden kijkers. Bomans betreurde de ontzuiling die vanaf het begin van de jaren zestig doorbrak in Nederland en de teloorgang van het rijke en warme roomse leven. In 1969 publiceerde hij met zijn vriend Michel van der Plas hierover het boek In de kou: Godfried Bomans en Michel van der Plas over hun roomse jeugd en hoe het verder ging.

Rottumerplaat

In de zomer van 1971 verbleef Godfried Bomans enige tijd op het onbewoonde Waddeneiland Rottumerplaat. Hij onderhield alleen via een radioverbinding contact met Vara-verslaggever Willem Ruis. Jan Wolkers was Godfried Bomans voorgegaan in deze speciale radio-uitzendingen. Maar waar Wolkers de tijd van zijn leven had met de flora en fauna van het eiland, daar vereenzaamde Bomans. Hij was totaal geen buitenmens, maar juist iemand die altijd de drukte opzocht. Het verblijf op het eiland deed zijn gezondheid geen goed. Bomans' Dagboek van Rottumerplaat (postuum verschenen in 1972) werd in 2006 uitgegeven als luisterboek.

Godfried Bomans overleed op 22 december 1971 aan een hartaanval. Het Godfried Bomans Genootschap ijvert sindsdien voor het levend houden van zijn werk.

Literatuur

Links

De wereld van Godfried Bomans / Jeroen Brouwers, 1998

De wereld van Godfried Bomans / Jeroen Brouwers, 1998

Erik of het klein insectenboek / Godfried Bomans, speciale uitgave t.g.v. de actie Nederland leest, 1 november - 30 november 2013

Erik of het klein insectenboek / Godfried Bomans, speciale uitgave t.g.v. de actie Nederland leest, 1 november - 30 november 2013. Aanvraagnummer: 2357924

Memoires of gedenkschriften van minister Pieter Bas / bijeengezameld en geordend door Godfried Bomans, ed. uit 2011

Memoires of gedenkschriften van minister Pieter Bas / bijeengezameld en geordend door Godfried Bomans, ed. uit 2011

Godfried Bomans : schrijver tussen kunstenaars / Antoon Erftemeijer, 2010

Godfried Bomans : schrijver tussen kunstenaars / Antoon Erftemeijer, 2010

Dagboek van een gymnasiast : vroege jeugdherinneringen / Godfried Bomans, 1993

Dagboek van een gymnasiast : vroege jeugdherinneringen / Godfried Bomans, 1993