Guillaume van der Graft (1920-2010)

Op zondag 21 november is de dominee en dichter Willem Barnard overleden op negentigjarige leeftijd. Hij was als theoloog een uitzonderlijke figuur in het Nederlandse kerkelijke landschap en ook als dichter nam hij een aparte positie in. Zijn poëzie publiceerde Barnard onder het pseudoniem Guillaume van der Graft. Lange tijd werden zijn gedichten door de algemene poëziekritiek veronachtzaamd, maar eind jaren negentig werd Van der Graft herontdekt door een groep jongere dichters.
Hij is de vader van de dichter Benno Barnard.

Oorlog

Wilhelmus Barnard werd op 15 augustus 1920 geboren in Delfshaven, dat nu behoort tot de gemeente Rotterdam. In 1938 gaat hij Nederlandse taal- en letterkunde studeren in Leiden. Maar in 1939 werd Willem gemobiliseerd. Bij de gevechtshandelingen was hij in mei 1940 nauwelijks betrokken, maar wel moest hij zich in 1943 melden voor de Arbeitseinsatz omdat hij weigerde de Duitse loyaliteitsverklaring te tekenen. De oorlog en de dwangarbeid in Duitsland maakten sterke indruk op Bernard en waren van grote invloed op zowel zijn theologische denken als op zijn poëzie.

Theologie

Nog tijdens de oorlog besloot Barnard de letterenstudie opzij te zetten voor een studie theologie. Pas na de oorlog kon hij deze studie aan de Rijksuniversiteit Utrecht voltooien. In 1945 werd hij benoemd als hulpprediker in Hardenberg. Samen met andere jonge protestanten die in de oorlog volwassen geworden waren, zoals Ad. den Besten, dacht Barnard diep na over de positie van de kerk na de oorlog. Onder invloed van de theoloog Karl Barth wensten zij het sterk verzuilde kerkelijke leven van voor de oorlog achter zich te laten en bepleitten zij een moderne open kerk.

Guillaume van der Graft

In Hardenberg zette Barnard ook zijn eerste stappen op het pad van de poëzie. In 1946 verscheen zijn debuutbundel In exiliobij uitgeverij Stols. Voor zijn poëzie koos Barnard het pseudoniem ‘Guillaume van der Graft’. Barnard wenste zijn werk als predikant en als theoloog te scheiden van zijn dichterlijke activiteit. Dat lukte niet altijd helemaal omdat zowel de theologie als de poëzie talige werelden zijn, waarin zeker bij Barnard-Van der Graft veel overlap was.

Tussen Nijhoff en de Vijftigers

De dichter Van der Graft werd sterk beïnvloed door Nijhoff, vooral door de grote gedichten als Awater. Tegelijkertijd was hij ook sterk op zoek naar nieuwe open uitdrukkingsvormen en taalvernieuwing. Toen zijn bundel Vogels en vissenverscheen in 1953, zijn grote doorbraak als dichter, werd hij daarom wel vergeleken met Vijftigers als Kouwenaar en Vinkenoog. Er is wel verwantschap tussen Van der Graft en een aantal Vijftigers, allen waren op zoek naar een nieuwe poëtische taal, maar bij Van der Graft is die taal altijd ingebed in zijn eigen persoonlijke christendom.

Liedboek voor de kerken

Willem Barnard heeft zich ook intensief ingezet voor de nieuwe Psalmberijmingen en voor de modernisering van het kerkelijke lied. In 1973 verscheen Het Liedboek voor de Kerken, waarin 76 nieuwe liederen van Barnard staan en 22 bewerkingen. Een aantal van deze liederen behoort sindsdien tot het vaste repertoire en is uitgegroeid tot klassieker, zoals Een mens te zijn op aarde.

Oud-Katholieke kerk

Vanaf de jaren zestig verdween Van der Grafts poëzie steeds meer naar de achtergrond. Ook persoonlijk ging het in de jaren zeventig slechter met hem, naastfysieke klachten kreeg hij enkele psychische inzinkingen. In 1975 ging hij met emeritaat. Maar zijn denken over de plaats van de kerk in de wereld stopteniet. Uiteindelijk ging hij van de Protestantse kerken over naar de Oud-Katholieke Kerk. Bij de oud-katholieken vond hij een geloofsgemeenschap die wars was van elke hiërarchie, maar toch de tradities in ere hield. Voor zijn theologische werk ontving hij in 1966 van de Universiteit Utrecht een eredoctoraat.

Onbereikbaar nabij

Als dichter was Guillaume van der Graft steeds meer uit het zicht geraakt, maar in de jaren negentig maakte hij een verrassende comeback. De opmaat daarvoor was de indrukwekkende bundel Onbereikbaar nabij uit 1997, over zijn vlak daarvoor overleden vrouw Tinka.
In 1998 las Guilaume van der Graft voor tijdens de Nacht van de Poëzie. Hij maakte grote indruk op een groep jongere dichters, zoals Ruben van Gogh en Ingmar Heytze. Voor zijn tachtigste verjaardag in 2000 kreeg hij van jongere en oudere collega-dichters een liber amicorum cadeau, gevuld met speciaal voor hem geschreven gedichten: Als een moeder haar zoontje van tachtig. De herontdekking door de jongeren leidde bij Van der Graft tijdens zijn laatste jaren tot hernieuwde activiteit en creativiteit.

De KB bezit vrijwel alle werken van Guillaume van der Graft. Die zijn te vinden en aan te vragen via de catalogus.

Literatuur

Links

Dichter bij het geheim : leven en werk van Willem Barnard/Guillaume van der Graft / Andries Floris Troost, 1998

Dichter bij het geheim : leven en werk van Willem Barnard/Guillaume van der Graft / Andries Floris Troost, 1998

Als een moeder haar zoontje van tachtig : gedichten voor Guillaume van der Graft / red. Nelleke van Altena ... et al., 2000

Als een moeder haar zoontje van tachtig : gedichten voor Guillaume van der Graft / red. Nelleke van Altena ... et al., 2000

Vogels en vissen / Guillaume van der Graft, 1953

Vogels en vissen / Guillaume van der Graft, 1953

Liedboek voor de kerken, 1973

Liedboek voor de kerken, 1973

Een zon diep in de nacht : de verzamelde dagboeken 1945-2005 / Willem Barnard, 2009

Een zon diep in de nacht : de verzamelde dagboeken 1945-2005 / Willem Barnard, 2009

Onbereikbaar nabij / Van der Graft, 1997

Onbereikbaar nabij / Van der Graft, 1997