Harry Mulisch (1927-2010)

25 jaar geleden, op 21 januari 1987, kreeg de Nederlandse film De Aanslag een Oscar voor beste niet-Engelstalige film. Fons Rademakers verfilmde de roman van Harry Mulisch uit 1982. Harry Mulisch is één van de belangrijkste naoorlogse Nederlandse schrijvers. Met Gerard Reve en W.F. Hermans werd hij gerekend tot ‘de grote drie’ van de na-oorlogse Nederlandse literatuur. In zijn werken speelde de Tweede Wereldoorlog een zeer grote rol. Het meest succesvol was behalve De Aanslag zijn roman De ontdekking van de hemel.

Haarlem

Harry Kurt Victor Mulisch werd geboren op 29 juli 1927 in Haarlem. Zijn ouders waren redelijk tot goed ingeburgerde vluchtelingen, maar hun huwelijk was niet goed. Enkele jaren na de geboorte van de kleine Harry – die opgroeide zonder broertjes of zusjes – gingen zij uit elkaar. Harry’s moeder emigreerde naar Amerika, waar zij pas op hoge leeftijd overleed. Harry bleef bij zijn vader in Haarlem wonen, samen met huishoudster Frieda, die voor Mulisch erg belangrijk was (later vernoemde hij zijn dochter naar haar).

Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog was van beslissende invloed op Mulisch’ leven en schrijverschap. De periode speelde zich af tijdens de cruciale jaren in het leven van een mens, tussen zijn dertiende en zijn achttiende. Befaamd is zijn uitspraak: “Ik bén de Tweede Wereldoorlog”, die onder andere zijn oorsprong vindt in het feit dat zijn moeder een jodin was en zijn Oostenrijkse vader een collaborateur. Duits was ook Mulisch’ tweede taal en de schrijver is altijd sterk gericht geweest op Duitsland en de Duitse geschiedenis en cultuur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verafschuwde Mulisch de bezetter, wat hij onder meer tot uitdrukking bracht door een tijdlang zijn eigen, Duitsklinkende naam op z’n Engels te schrijven: Mulish.

Archibald Strohalm

Vanaf het eind van de jaren ’40 publiceerde Mulisch talrijke verhalen en toneelrecensies in dag- en weekbladen en literaire tijdschriften. Zijn debuut uit 1952, het verhaal Tussen hamer en aambeeld, verwierp hij later, maar hij maakte kort daarop grote indruk met het ‘onhollandse’ boek Archibald Strohalm, zijn eerste grote roman. Daarna volgden de succesvolle titels elkaar in hoog tempo op, zoals Het zwarte licht uit 1956, De versierde mens (1957), Het stenen bruidsbed (1959) en Voer voor psychologen uit 1960.

Amsterdam

Mulisch verhuisde medio jaren ’50 naar Amsterdam. Hij verkeerde in schrijverskringen en manifesteerde zich als society-figuur. Maar hij mengde zich ook in maatschappelijke debatten. Zo versloeg hij het proces tegen de nazi Adolf Eichmann in Jeruzalem voor het weekblad Elsevier, wat resulteerde in het indrukwekkende boek De zaak 40/61. Bericht aan de rattenkoning verhaalde over de roerige Provotijd in de zomer van 1966 in Amsterdam.

Cuba

Mulisch raakte geïmponeerd door de Cubaanse revolutie van 1959, waarover hij zijn boek Het woord bij de daad schreef. Zijn standpunt over Cuba werd Mulisch lang kwalijk genomen. Critici meenden dat hij uitdrukkelijk afstand had moeten nemen van Fidel Castro en de Cubaanse revolutie, toen die verwerd tot een statisch en totalitair systeem. Hijzelf zei hierover dat hij op de Cubaanse tijd terugkeek zoals hij dacht aan een vroegere aanbeden geliefde: de liefde is over, maar je koestert nog altijd genegenheid voor de warme gevoelens van weleer.

De aanslag

Echt onaantastbaar populair bij het grote publiek werd Mulisch na de publicatie van De Aanslag (1982). Dit boek, dat op onnadrukkelijke wijze de geschiedenis vertelt van Anton Steenwijk vanaf de Hongerwinter(’44-’45) tot aan de grote vredesdemonstratie tegen kernwapens in 1981, beleefde een nationale en internationale zegetocht. De Aanslag werd herdrukt, vertaald en verfilmd door Fons Rademakers en deze verfilming, met Derek de Lint in de hoofdrol, werd bekroond met een Oscar.

De ontdekking van de hemel

In 1992, het jaar waarin hij 65 werd, verscheen Mulisch’ magnum opus: De ontdekking van de hemel. Ook dit boek is een succes geworden, met bijna mythische proporties. Het werd in 2001 verfilmd door Jeroen Krabbé als The Discovery of Heaven. In dit boek komen alle thematische lijnen van Mulisch’ oeuvre samen, tegen het decor van de kosmos. In 2007 werd De ontdekking van de hemel door het publiek gekozen tot het beste Nederlandse boek aller tijden.

NSB

Na De ontdekking van de hemel publiceerde Mulisch nog een groot aantal succesvolle werken, zoals het boekenweekgeschenk uit 2000: Het theater, de brief en de waarheid en de roman Siegfried (2001), waarin Mulisch een zoon van Adolf Hitler ten tonele voert. In 2008 werd zijn roman Twee vrouwen uit 1975 herdrukt en gratis verspreid door de openbare bibliotheken in het kader van de actie ‘Nederland leest’. In 2006 ontstond ophef toen de journalist Dick Verkijk verklaarde dat Mulisch tijdens de oorlog lid was geweest van de NSB-organisatie Jeugdstorm. Verkijk kon echter niet veel mensen overtuigen. Mulisch verklaarde dat hij zoiets niet verborgen zou houden, maar er juist een grote roman over zou hebben geschreven.

Gepast onbescheiden

Al vanaf het begin van zijn openbare optreden heeft Mulisch ergernis gewekt door zijn uitgesproken zelfverzekerde, zelfbewuste en zelfs arrogante houding. Velen lieten zich hierdoor dermate het zicht op de schrijver ontnemen, dat voor enige waardering van zijn geschriften op voorhand geen ruimte meer was. Hijzelf merkte hierover op: “De mensen ergeren zich aan mijn arrogantie, doordat ze zelf een superioriteitscomplex hebben, dat ze voor zichzelf verbergen, zodat ze het mij kwalijk kunnen nemen.” Anderzijds deed Mulisch ook nooit iets om het wie dan ook naar de zin te maken, behalve zichzelf. Daar kwam bij dat de successen elkaar onverminderd bleven opvolgen, ook internationaal, wat natuurlijk de beste manier is om critici de mond te snoeren. Toen De ontdekking van de hemel werd gekozen als belangrijkste boek kwalificeerde NRC-journalist Pieter Steinz de laconieke reactie van Mulisch op de uitverkiezing als ‘gepast onbescheiden’.

Planetoïde

Die zelfbewuste houding toonde Mulisch ook bij zijn andere grote succesen, zoals de vele onderscheidingen: P.C. Hooftprijs, Grote Prijs der Nederlandse letteren, Commandeur in de orde van de Nederlandse Leeuw, ere-doctoraat … er is zelfs een planetoïde naar Mulisch genoemd.
Nederland kan worden onderverdeeld in Mulisch-haters en onvoorwaardelijke Mulisch-vereerders, maar zelfs zijn grootste tegenstanders zullen moeten toegeven dat Harry Mulisch een van de meest productieve, originele en veelzijdige schrijvers is geweest die Nederland ooit heeft voortgebracht.

Harry Mulisch overleed op 30 oktober 2010. Hij is begraven op Zorgvlied in Amsterdam.
In 2013 zal het Harry Mulisch Huis in Amsterdam zijn deuren openen als museum. Het oude woonhuis van de schrijver zal onderhouden worden door het Letterkundig Museum

Literatuur

Links

Onsterfelijk leven : interviews met Harry Mulisch / samengest. en ingel. door Onno Blom, 2007

Onsterfelijk leven : interviews met Harry Mulisch / samengest. en ingel. door Onno Blom, 2007

Mijn getijdenboek : 1927-1951 / Harry Mulisch : Zijn getijdenboek : 1952-2002 / Onno Blom, 2002

Mijn getijdenboek : 1927-1951 / Harry Mulisch: Zijn getijdenboek : 1952-2002 / Onno Blom, 2002

Voer voor psychologen /  Harry Mulisch, 1961

Voer voor psychologen / Harry Mulisch, 1961

De aanslag / Harry Mulisch, 1982

De aanslag / Harry Mulisch, 1982

De ontdekking van de hemel / Harry Mulisch, 1992

De ontdekking van de hemel / Harry Mulisch, 1992

Het mirakel : episodes van troost en liederlijkheid uit het leven van de heer Tiennoppen / Harry Mulisch, 1955

Het mirakel : episodes van troost en liederlijkheid uit het leven van de heer Tiennoppen / Harry Mulisch, 1955

Wenken voor de Jongste Dag / Harry Mulisch, 1967

Wenken voor de Jongste Dag / Harry Mulisch, 1967

Wat poëzie is : een leerdicht / Harry Mulisch, 1978

Wat poëzie is : een leerdicht / Harry Mulisch, 1978