Hermine de Graaf (1951-2013)

Op 24 november 2013 overleed schrijfster Hermine de Graaf. Ze debuteerde in 1980 met verhalen in het Hollands maandblad. Ze schreef over meisjes in de middelbare schooltijd, over jonge vrouwen en hun relaties tot hun ouders en het gezin. Altijd gaat het bij Hermine de Graaf over meisjes of vrouwen, soms ook over mannen, die hun eigen weg zoeken, die verder kijken dan de ongeschreven, maar toch drukkende regels. De personages van De Graaf weigeren zich te schikken, soms zelfs tegen hun eigen natuur in. Hermine de Graaf maakte vanaf haar eerst verhalen indruk, haar debuut Een kaart, niet het gebied werd in 1984 door de kritiek verwelkomd als een nieuw geluid. Belangrijke boeken zijn verder de verhalenbundels Zeevlam en Aanklacht tegen onbekend en de romans Stella Klein, Alleen de heldere uren en Een dag in december.

Hollands Maandblad

Hermine de Graaf werd op 13 maart 1951 geboren in Winschoten als Hermine Jonkers. Ze studeerde Nederlandse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Daarna was ze een tijd lang lerares Nederlands in Venray. Rond 1985, na het verschijnen van haar debuut, besloot ze fulltime schrijver te worden en van de pen te leven. Haar eerste verhalen verschenen in 1980 in het tijdschrift Hollands Maandblad, waaraan ze vele jaren zou bijdragen. Na haar onderwijstijd in Noord-Limburg trok ze weer naar het noorden, tot het einde van haar leven woonde ze in het Drentse Buinen.

Een kaart, niet het gebied

In 1984 werd een aantal verhalen uit Hollands Maandblad gebundeld in Hermine de Graafs eerste boek, Een kaart, niet het gebied. Hoofdpersonen in deze bundel zijn steeds pubermeisjes die zich proberen te ontworstelen aan hun drukkende omgeving, soms op destructieve wijze. In het eerste verhaal ‘Menarche, tiende levensjaar, geen bijzonderheden’, reageert het meisje Lisa haar weerzin tegen haar omgeving af op de koekoeksklok, ‘waaronder zij al die jaren had moeten eten… luisterend en vrezend had zij haar tafelmanieren op zijn ritme afgestemd, “omdat de vogel haar anders in de nek zou pikken”. De klok nam ze mee de trap op, het uurwerk ratelde. Boven viel zij de vogel in de rug aan, verminkte hem en gaf het kunstig besneden kastje met zijn gewichten in de vorm van denneappels juichend een schop.’

Lubberhuizen-prijs

Haar eerst boek leverde Hermine de Graaf meteen de Geertjan Lubberhuizen-prijs op voor het beste debuut van 1984. De critici prezen vooral De Graafs werkwijze: je krijgt als lezer niet meteen het hele overzicht, maar steeds flarden en puzzelstukjes van het geheel. Aleid Truijdens schreef in NRC Handelsblad: ‘Hermine de Graaf brengt in deze prachtige verhalenbundel het grillige landschap dat de binnenwereld van lastige meisjes bekleedt niet in kaart met behulp van passer en liniaal. Zij zet stippellijntjes uit op basis van materiaal dat toevallig binnen haar blikveld valt.’

Moeders en dochters en vaders

In de verhalen van De Graaf over de opgroeiende meisjes staat niet in de eerste plaats de vroege liefde centraal, zoals in veel boeken over pubers, maar vooral de confrontatie met de ouders en het gezin. Het felst komt die tot uiting in de relatie tussen de dochter en de moeder. Soms zoekt het meisje dan steun bij haar vader, maar uiteindelijk blijkt die geen echte geallieerde te zijn, maar kiest hij lafhartig voor de bestaande orde, gerepresenteerd door de moederfiguur. In het verhaal ‘Mijn vader is dood’ uit de debuutbundel komt deze verhouding tussen dochter en vader expliciet aan de orde. ‘Ik vroeg: “Zijn we vrienden, pap?” Hij zei dat het vanzelf sprak en maakte een spijtig gebaar naar de sterren. Mijn vader had het moeilijk en ik had het moeilijk, want ik moest net als elk meisje kiezen tussen hem en een vriend, waar nog bijkwam dat ze elkaar niet mochten.’

Stella Klein

‘Van alle mogelijkheden lijkt de waarheid spreken nog de beste, maar als er iets is waarop niemand me heeft voorbereid, dan is dat tot het laatst toe eerlijk blijven.’ Na haar debuut publiceerde Hermine de Graaf nog meerdere verhalenbundels, zoals Zeevlam (1985) en Aanklacht tegen onbekend (1987). In 1990 verscheen De Graafs eerste lange roman: Stella Klein. In deze ontwikkelingsroman wordt hoofdpersoon Stella, ze kwam ook al voor in de eerste verhalenbundel, gevolgd vanaf haar vroege jeugd tot haar huwelijk. De dood van haar kind bij een ongeluk is een scharniermoment. Hermine de Graaf beschrijft stap voor stap hoe Stella Klein de waarheid en de oprechtheid zoekt.

Mijn moeder en de duif

In 2002 verscheen het laatste boek van Hermine de Graaf: de roman Mijn moeder en de duif. Het draagt de ondertitel ‘Of hoe ik met schaatsen stopte’. De hoofdpersoon is een schrijfster die al jaren traint voor de Elfstedentocht, maar juist als de tocht der tochten gereden moet worden hoort dat haar moeder ernstig ziek is. Dan volgt een confrontatie met het verleden, waarbij alle lijnen elkaar kruisen: haar jeugd met haar zusters in een verstikkend gezin, haar verhouding tot haar vader en haar moeder, haar in het slop geraakte schrijverschap. Maar uiteindelijk blijkt er ook ruimte voor verzoening en een nieuw begin. ‘Ik schrijf op het droomijs in mijn hoofd. Ik blijf diep zitten, laat de inkt vloeien in de korte bochten en krullen, ik kras niet meer. Krachtig zet ik aan op de rechte stukken en kijk reikhalzend uit naar een volgende bocht, slinger of krul.’

Schrijven om gelezen te worden

Ted de Graaf, Hermine de Graafs echtgenoot, plaatste in de Volkskrant van 28 november haar overlijdensbericht. Het bericht draagt ten afscheid de oudste bekende Nederlandse dichtregels, de anonieme bede aan een geliefde: ‘Hebban olla vogala nestas hagunnan/hinase hic anda tu wat unbiddan we nu?’
Ted de Graaf schreef dit in het bericht: ‘Ook droeg ze me op via deze onpersoonlijke weg (“de enige mij overblijvende mogelijkheid aan gene zijde is: middels flessenpost sic”), haar lezeressen en lezers te bedanken. Ze schreef “immers” om gelezen te worden!’

Literatuur

Links

Een kaart, niet het gebied / Hermine de Graaf, 1984

Een kaart, niet het gebied / Hermine de Graaf, 1984. Aanvraagnummer: 1458 F 123

Aanklacht tegen onbekend : verhalen / Hermine de Graaf, 1987

Aanklacht tegen onbekend : verhalen / Hermine de Graaf, 1987. Aanvraagnummer: 2000999

Alleen de heldere uren : roman / Hermine de Graaf, 1991

Alleen de heldere uren : roman / Hermine de Graaf, 1991. Aanvraagnummer: 2043841

Stella Klein : roman / Hermine de Graaf, 1990

Stella Klein : roman / Hermine de Graaf, 1990. Aanvraagnummer: AAZ 748

Mijn moeder en de duif, of Hoe ik met schaatsen stopte / Hermine de Graaf, 2002

Mijn moeder en de duif, of Hoe ik met schaatsen stopte / Hermine de Graaf, 2002Aanvraagnummer: 4187844

Een dag in december / Hermine de Graaf, 1994

Een dag in december / Hermine de Graaf, 1994. Aanvraagnummer: ACN 002