Jacob Cats (1577-1660)

Vondel, Hooft, Bredero, Huygens en Cats waren de literaire “Grote Vijf” van de Gouden Eeuw. Meer nog dan de andere vier was Jacob Cats niet alleen populair bij de culturele elite, maar werd hij veel gelezen door bredere lagen van de bevolking. De overlevering wil dat ieder gezin tot ver in de negentiende eeuw naast de Bijbel het verzamelde werk van “Vader” Cats op de plank had staan. Als belichaming van de Nederlandse burgerlijkheid is Cats door de eeuwen heen geliefd, verguisd en gerehabiliteerd.

Twee en tachtighjarigh leven

De belangrijkste bron over het leven van Jacob Cats is zijn eigen biografie, Twee en tachtigh-jarigh leven, die hij vlak voor zijn dood schreef. Cats werd geboren in het Zeeuwse Brouwershaven als vierde kind in een welgesteld gezin. Zijn moeder overleed toen hij anderhalf jaar was, waarna een tante in Zierikzee de opvoeding op zich nam. In zijn biografie beschrijft Cats hoe hij tijdens zijn adolescentie een Brabantse jongeling ontmoette die hem inwijdde in de dichtkunst. Vanaf dat moment oefende Cats zich niet alleen in Latijnse verzen maar ook in Nederlandse, of zoals hij zelf zegt: Zeeuwse.
Zeeland is nog altijd trots op zijn beroemde dichter: op 3 september 2010 werd in Brouwershaven een nieuw standbeeld van Cats onthuld, ter vervanging van het originele standbeeld uit 1829.

Carrière

Pas op zijn veertigste zou hij debuteren met Sinne- en Minnebeelden, een boek vol mooie prenten -emblemen genoemd- van Adriaen van de Venne, door Cats voorzien van bijschriften en uitleg in verzen en in proza. Maar ondertussen werkte hij dan ook stevig aan zijn carrière. Na zijn studie Grieks en Romeins recht was hij een geslaagd jurist in Middelburg en trouwde hij de rijke Elisabeth van Valkenburg. In 1621 werd hij pensionaris van Middelburg, een paar jaar later van Dordrecht. In 1636, zes jaar na het overlijden van zijn vrouw, werd hij zelfs benoemd tot het allerhoogste ambt in de Republiek: raadpensionaris van Holland. Johan van Oldenbarnevelt was het vóór hem, Johan de Witt was het na hem. Opmerkelijk genoeg schreef hij in zijn levensverhaal nauwelijks iets over deze periode, die zestien jaar zou duren.

Catshuis

Na zijn pensionering als raadpensionaris in 1652 nam Cats zijn intrek in Huis Sorghvliet in Den Haag. Net als Huygens’ Hofwijck was het een ideale buitenplaats om de vrije tijd in contemplatie door te brengen. Cats heeft er veel geschreven. Het landgoed werd in de jaren na zijn dood nog verfraaid door Hans Willem Bentinck, kamerheer van koning-stadhouder Willem III, en diens zoon. Het huis werd omgedoopt tot Catshuis en is sinds 1963 officieel de ambtswoning van de minister-president. Dries van Agt was de laatste premier die er daadwerkelijk gewoond heeft. Sindsdien is het pand als vergaderruimte in gebruik.

Huwelijk

In zijn autobiografie toont Cats zich bepaald niet van zijn meest preutse kant. Al vanaf zijn vroege jeugd werd hij snel en vaak verliefd en moest hij behoorlijke moeite doen zijn vleselijke lusten te onderdrukken. Dat lukte blijkbaar lang niet altijd, want op zeker moment maakte hij zich -volgens zijn eigen schrijven- erg ongerust over een dienstmeisje dat hij mogelijk had bezwangerd. Misschien is het juist wel vanwege zijn eigen strijd tegen de geile driften dat hij tot het onderwerp van zijn meest populaire werk kwam: het huwelijk. In het Houwelick (1625), beschrijft Cats als een 17e-eeuwse Beatrijs Ritsema hoe een vrouw zich gedurende alle stadia van haar leven -maagd, vrijster, bruid, vrouw, moeder en weduwe- dient te gedragen:

Uw eer is al uw goed, uw bloem, uw beste schat;
Ach! ’t Is met u gedaan, wordt die maar eens beklad

Het boek was meteen een ongekend succes: volgens de uitgever werden er 50.000 exemplaren verkocht. Het is eeuwenlang herlezen en biedt een mooi inzicht in het gezinsideaal van de vroegmoderne tijd.

Spreekwoorden

Het Houwelick is één opvoedkundig, stichtelijk relaas, opgetekend in keurige regelmatige alexandrijnen, als een lang Sinterklaasgedicht. Het is tekenend voor Cats’ gehele oeuvre: moralistische lessen, verpakt in toegankelijke taal, op rijm. Juist die heldere taal, die vaak aansloot bij de spreektaal, en de heldere boodschap maakten Cats’ werk eeuwenlang zo populair. Het is ook dankzij Cats’ poëzie dat veel spreekwoorden en gezegden overgeleverd zijn. Zoals ‘al is de leugen wonder snel, de waerheyt achter-haelse wel’ en ‘al draagt de aap een gouden ring, zo is het toch een lelijk ding’.

Rijmelaar en kwezel

Cats is niet alleen bekend om zijn toegankelijke opvoedkundige verzen, maar ook om de meedogenloze kritiek die Busken Huet eind negentiende eeuw op hem uitte: “Met zijn door en door lafhartige moraal, zijn leuterlievende vroomheid en keutelachtige poezie heeft hij onnoemelijk veel kwaad gesticht. Zijne populariteit is eene nationale ramp geweest.” Ook noemde Huet hem een ‘rijmelaar’ en een 'kwezel’. Het was dodelijk voor Cats’ reputatie. Een eeuw later zegt literatuurhistoricus Gerard Knuvelder: “ Cats’ psychische structuur [vertoonde] te weinig diepgang […] om de doorgaans weinig belangrijke onderwerpen te bezielen; boeiende kunstwerken ontstonden dan ook niet.” Eerherstel zou pas komen aan het eind van de twintigste eeuw, mede dankzij cultuurhistorici als Simon Schama.

Cats in de Koninklijke Bibliotheek

De KB bezit vrijwel alle werken van en over Jacob Cats, van eerste drukken tot herdrukken door de eeuwen heen. Ook bezit de KB handgeschreven brieven van Cats aan beroemde tijdgenoten als Huygens en originele albuminscripties. In de literatuurlijst hieronder is een selectie daarvan opgenomen.

Literatuur

Links

Het Spaans heidinnetje : tekst en vertaling / Jacob Cats, uitg. 1999

Het Spaans heidinnetje : tekst en vertaling / Jacob Cats, uitg. 1999

Twee en tachtig jarig leven, van zijn geboorte af tot zijn dood toe / Jacob Cats, uitg. 1852

Twee en tachtig jarig leven, van zijn geboorte af tot zijn dood toe / Jacob Cats, uitg. 1852

De spreekwoorden van Jacob Cats / uitg. door M.A. van den Broek, 1998

De spreekwoorden van Jacob Cats / uitg. door M.A. van den Broek, 1998

Albuminscriptie van Jacob Cats voor het album amicorum van Jacob Heybloc

Albuminscriptie van Jacob Cats voor het album amicorum van Jacob Heybloc

Huwelijk / Jacob Cats, uitg. 1993

Huwelijk / Jacob Cats, uitg. 1993

Aandacht voor Cats bij zijn 300-ste sterfdag / samenst. P. Minderaa, 1962

Aandacht voor Cats bij zijn 300-ste sterfdag / samenst. P. Minderaa, 1962

Cats catalogus : de werken van Jacob Cats in de Short-Title Catalogue, Netherlands / uitg. KB, 1996

Cats catalogus : de werken van Jacob Cats in de Short-Title Catalogue, Netherlands / uitg. KB, 1996