Jan Pieter Heije (1809-1876)

Tweehonderd jaar geleden, op 1 maart 1809, werd Jan Pieter (J.P.) Heije geboren, de man die de Nederlanders vaderlandse liederen zou leren zingen. Na zijn studie medicijnen werkte hij mee bij de bestrijding van een cholera-epidemie en hij was medeoprichter van het Amsterdamse Prinsengrachtziekenhuis. Als bestuurder verzette hij veel werk in de Maatschappijen tot Nut van 't Algemeen, ter bevordering der Geneeskunst en tot bevordering der Toonkunst. Heije was een sociaal bewogen mens en een energieke volksverbeteraar.
Daarnaast was hij tot 1840 schrijvervan serieuze poëzie en later van volksliederen en kinderliedjes. Heije publiceerde bijvoorbeeld teksten in de beroemde Enkhuizer Almanak, die een voor die tijd enorme oplage had.

Kinderliederen

In 1843 verscheen de eerste van zijn drie bundels Kinderliederen. Heije wilde met deze liedjes kinderen opvoeden tot goede burgers. Hij schreef veel natuurgedichten en de zedenlessen die hij daarin verwerkte propageerden deugden als vlijt, leergierigheid, daadkracht, nederigheid, dankbaarheid (jegens God en ouders) en uiteraard vaderlandsliefde. De muziek werd geschreven door onder andere collega-medicus J.J. Viotta. De frisse, kinderlijke toon van zijn liedjes oogstte waardering. Hij wordt gezien als een overgangsfiguur tussen de moralistische achttiende-eeuwer Van Alphen en de humoristische Goeverneur. Sommige liedjes van Heijezijn nog bekend: Een karrtje op een zandweg reed en Zie, de maan schijnt door de bomen. Gedeelten uit Heijes liedjes als Daar zaten zeven kikkertjes en Klein, klein kleutertje, wat doe je in mijn hof, werden behalve in boekjes ook mondeling overgeleverd van ouder op kind. Naast het schrijven en bewerken van versjes, bewerkte hij ook sprookjes en paste ze aan aan de ‘Nederlandsche volksaard’, wat niet door alle critici gewaardeerd werd.

Vaderlandsliefde

Nationalisme was in de negentiende eeuw een gewaardeerde cultuuruiting die Heije volop in zijn liedteksten verwerkte. De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen meende dat het Nederlandse volk in eenheid opgevoed moest worden en stelde daarvoor de zeventiende-eeuwse vaderlandse helden als Piet Hein en Michiel de Ruyter als voorbeeld. Na de afscheiding van België in 1831 moesten Nederlanders zich opnieuw bewust worden van de ‘waarden die een volk tot natie smeden’. Heije wordt omschreven als een verlichte moralist met romantische bevliegingen met een geïdealiseerd beeld van ‘het volk’. Hij propageerde de idealen spaarzaamheid, reinheid, huiselijkheid en tevredenheid.
Heije gebruikte zeehelden als toonbeelden van kracht en moed. In zijn teksten laat hij zien wat het vaderlandverlangt: ferme jongens en huishoudelijke (en indien nodig: moedige) meisjes. Nog altijdwordt er bij voetbalwedstrijden gezongen: “Piet Hein, Piet Hein, Piet Hein, zijn naam is klein, zijn daden benne groot; zijn daden benne groot; hij heeft gewonnen de Zilvervloot”.

Onbedoeld gebruik van Heijes vaderlandsliefde

Heijes vaderlandsliefde bleek later ‘gefundenes Fressen’ voor de nationaal-socialisten, zo blijkt uit een artikel van A.R. Kleyn in het tijdschrift Sibbe van april 1944. Heijes leven en werk wordt beschreven en zijn vaderlandse liederen worden hogelijk geprezen. Kleyns conclusie luidt: ‘Het meest opmerkelijke ook bij dezen toch bij uitstek nationalen volksdichter is dat hij zijn bloedssamenstelling, evenals bij zoovele Nederlanders van naam, weer voor een aanzienlijk deel dankt aan voorouders geboortig van buiten onze tegenwoordige landsgrenzen. De families Heye, Fette (…) zijn bewijsbaar afkomstig uit Duitschland. (…) van “Duitschen bloede”.’ Heye is ‘naar den bloede maar ongeveer voor ¼ Nederlander te achten.’ Maar ‘het Nederlandsch en Duitsche volk zijn naar waarheid in hun wezen “van eenen bloede”.'

Naleven

In Abbenes, waar zijn graf zich bevindt, leeft Heije voort in de namen van boerderijen en een straatnaam. In een aantal Nederlandse plaatsen is een J.P. Heijestraat en verschillende instellingen voor gehandicaptenzorg dragen zijn naam.
In 1996 werd een Jan Pieter Heije-Prijs ingesteld door de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst en de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis. (Deze prijs wordt uitgereikt voor scripties op het gebied van de Nederlandse muziekgeschiedenis.)
Anne de Vries nam in zijn bloemlezing Van Alphen tot Zonderland vijf gedichten van Heije op en Gerrit Komrij koos er tien voor zijn bundel De Nederlandse kinderpoëzie in 1000 en enige gedichten. Twee liedjes hebben beiden gekozen: Van zeven kikkertjesen Vogelenlied.
Dr. Jan Stroop, bekend van zijn werken over ‘poldernederlands’ en ABN, is Heijes biograaf. In Ons Amsterdam (maart 2009) verschijnt een herdenkingsartikel van zijn hand.
In de Jan Pieter Heije straat in Amsterdam wordt op 1 maart 2009 een herinneringsplequette onthuld.

De collectie van de Koninklijke Bibliotheek en het Nederlands Muziek Instituut

In de catalogus van de KB en het NMI zijn bijna negenhonderd treffers te vinden op naam van Jan Pieter Heije. Een groot gedeelte daarvan (767) betreft partituren van bladmuziekwerken en afzonderlijk beschreven liederen uit bundels. Daarnaast zijn er nog ruim honderd publicaties, bijvoorbeeld Heijes pamflet uit 1830 getiteld Wapenkreet. Er zijn brieven van Heije aanwezig, zijn proefschrift, bundels met gedichten, met kinderliederen, sprookjes, een brochure met een toespraak, volkszangboeken, ‘voorlezingen’, teksten van oratoriën, cantaten en psalmen, vertalingen, ‘metrische navolgingen’, een rapport betreffende geneeskunst, een tekst over geneeskundige armenverzorging, een open brief over de armenwet, een volksoverlevering, bijdragen aan bundels, volksdichten, stichtelijke liederen en gezangen, een kleurboek. Haast te veel voor één leven.
Van Heijes autobiografie Innigst leven eens dichters, poëzie des huizes van Dr. J.P. Heije, in 1874 gedrukt in een oplage van slechtsvijftig exemplaren, is een exemplaar aanwezig in de KB (57 G 13 [-14]).

Literatuur

Links

Al de kinderliederen / van J.P. Heije ;  photographie van Van Koningsveld. - Amsterdam : P.N. van Kampen, 1861

Al de kinderliederen / van J.P. Heije ; photographie van Van Koningsveld. - Amsterdam : P.N. van Kampen, 1861

Wie zingt er mee? : 18 bekende Nederlandse liederen / illustraties van Piet Gertenaar]. - Amsterdam : Mulder & Zoon, [1953]

Wie zingt er mee? : 18 bekende Nederlandse liederen /illustraties van Piet Gertenaar]. - Amsterdam : Mulder & Zoon, [1953]

Wie zingt er mee? : 18 bekende Nederlandse liederen / illustraties van Piet Gertenaar]. - Amsterdam : Mulder & Zoon, [1953]

Wie zingt er mee? : 18 bekende Nederlandse liederen / illustraties van Piet Gertenaar]. - Amsterdam : Mulder & Zoon, [1953]

Volksliederen : kleurboek / [S.l. : s.n.], [ca. 1947]

Volksliederen : kleurboek / [S.l. : s.n.], [ca. 1947]

Volksliederen : kleurboek / [S.l. : s.n.], [ca. 1947]

Volksliederen : kleurboek / [S.l. : s.n.], [ca. 1947]

De gelaarsde kat = (Der gestiefelte Kater) : een sprookje uit de oude doos / op rijm gebragt door J.P. ; etsphotogrammen door Hein J. Burgers. - Amsterdam : G.L. Funke, [1867] 

De gelaarsde kat = (Der gestiefelte Kater) : een sprookje uit de oude doos / op rijm gebragt door J.P. ; etsphotogrammen door Hein J. Burgers. -Amsterdam : G.L. Funke, [1867]

Kinderliederen / van J.P. Heije. - Amsterdam : Van Kampen, [1874]

Kinderliederen / van J.P. Heije. - Amsterdam : Van Kampen, [1874]