J.J. Slauerhoff (1898-1936)

Op 5 oktober 2011 is het vijfenzeventig jaar geleden dat Jan Slauerhoff overleed. Slauerhoff is de dichter van het romantische verlangen en de drang naar verre buitenlanden. In zijn werk hoonde Slauerhoff het bekrompen Nederland en vertolkte hij een radicaal kosmopolitisme. Maar hoewel Slauerhoff in de traditie stond van de negentiende-eeuwse romantiek was hij toch ook een zeer modern dichter. Slauerhoff maakte als scheepsarts vele wereldreizen en was vooral gefascineerd door het Verre Oosten. Naast zijn gedichten schreef hij verschillende avontuurlijke romans en verhalen die ook in het teken staan van de speurtocht naar het onbekende.

Leeuwarden

JanSlauerhoff wordt in 1898 in Leeuwarden geboren als zoon van een protestantse stoffeerder. Hij krijgt dezelfde voornamen als zijn vader, zijn moeder was Cornelia Pronker. De jonge Jan is vaak ziekelijk door astma. Om die kwaal te verlichten verblijft Slauerhoff in de zomermaanden vaak bij familie op het waddeneiland Vlieland. Dit eiland prent bij hem de blik op de verre horizon in en wakkert al vroeg zijn drang naar de zee aan.

Amsterdam

Na zijn tijd aan de Hogere Burgerschool in Leeuwarden gaat Slauerhoff geneeskunde studeren in Amsterdam. Hoewel één van zijn medestudenten de latere schrijver Simon Vestdijk is, bemoeit Slauerhoff zich weinig met zijn studiegenoten. Hij verdiept zich steeds meer in de literatuur en vooral in de poëzie. Hij gaat zelf ook gedichten schrijven en publiceert in 1918 zijn eerste verzen in het Amsterdamse studententijdschrift Propria Cures. Als dichter treedt Slauerhoff in de voetsporen van de Franse poètes maudits, zoals Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud en Tristan Corbière. In hun drang naar vrijheid, erotiek en onmaatschappelijkheid herkent Slauerhoff zich sterk.

Scheepsarts

De ouders van Slauerhoff hadden het liefst gezien dat hun zoon, ook vanwege zijn zwakke gezonheid, huisarts zou worden in een rustig plaatsje. Maar daar voelt Slauerhoff niets voor, hij monstert na zijn studie aan als scheepsarts op een lijn naar Nederlands-Indië. Het brengt hem eindelijk in contact met het Verre Oosten, waar hij al zo lang naar verlangde. De reizen blijken funest voor zijn gezondheid. Hij keert om bij te komen enige tijd terug naar Nederland en heeft enkele posten als waarnemend huisarts, maar al gauw gaat hij weer de zee op, ditmaal op de lijn naar China en Japan. Daarna maakt hij ook nog reizen naar Zuid-Amerika. Tijdens al deze reizen wordt Slauerhoff geteisterd door astma-aanvallen en ander kwalen.

E. du Perron

Slauerhoffs eerste dichtbundel, met de kenmerkende titel Archipel, verscheen nog vóór zijn verre reizen. Daarna verschijnt met fasen nieuw werk, maar een echte publicatiegolf doet zich voor rond 1930, dankzij zijn vriend Edgar du Perron. Slauerhoff had de onvermoeibare schrijver en polemist Du Perron eind jaren twintig leren kennen. Du Perron bood Slauerhoff zijn diensten aan en ordende de slordig bewaarde manuscripten, zodat verschillende bundels achterelkaar konden verschijnen. Als Du Perron in 1932 met Menno ter Braak het invloedrijke tijdschrift Forum opricht, is Slauerhoff één van de vaste publicisten. In Forum verschijnt bijvoorbeeld de roman Het verboden rijk, een mythisch verhaal over de Portugese dichter Camões en de Portugese kolonie Macao in China.

In Nederland wil ik niet leven

Door zijn langdurige buitenlandse verblijven en zijn hang naar de verte is Slauerhoff een on-Nederlandse schrijver. Niet voor niets dichtte hij: ‘In Nederland wil ik niet leven / Men moet er steeds zijn lusten reven, / Ter wille van de goede buren, / Die gretig door elk gaatje gluren.’ Maar toch is Slauerhoff niet helemaal een buitenstaander. Hij bemoeide zich wel degelijk met het Nederlandse literaire leven, bijvoorbeeld door literaire kritieken in De nieuwe Arnhemsche courant en in andere bladen. Ook door zijn vriendschappen met dichters en schrijvers als Hendrik Marsman, Hendrik de Vries en E. du Perron werd Slauerhoff sterk betrokken bij het reilen en zeilen van de Nederlandse literatuur.

Alleen in mijn gedichten kan ik wonen

Slauerhoff wordt wel gezien als de Nederlandse poète maudit, als een romantische negentiende-eeuwer die per ongeluk in de twintigste eeuw was terechtgekomen. Maar in zijn literaire werk was Slauerhoff wel degelijk een twintigste-eeuwer. In het beroemde gedicht ‘Woningloze’ dichtte hij: ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen, / Nooit vond ik ergens anders onderdak’. Uit deze regels blijkt zijn rusteloosheid, maar er blijkt ook uit dat zelfs het Verre Oosten geen waarachtig huis aan Slauerhoff kon bieden. Dat huis moest hij zelf maken in de poëzie. En daaruit blijkt dan dat die poëzie véél meer is dan zomaar een verslag van verre reizen of van romantische gevoelens. Dit had Slauerhoff gemeen met veel dichters uit zijn tijd.

Het einde

De vele reizen zouden Slauerhoff uiteindelijk te veel worden. In 1935 probeert hij nog aan te sterken in Italië, maar een opeenstapeling van aandoeningen, naast astma ook malaria, wordt hem uiteindelijk te veel. Slauerhoff overlijdt op 5 oktober 1936 in een rusthuis te Hilversum. Er verschijnen veel necrologieën vooral ook in Friese kranten, die via de website Historische kranten zijn te lezen. Enige maanden voor zijn overlijden verscheen zijn laaste bundel: Een eerlijk zeemansgraf.

Literatuur

Links

Slauerhoff : een biografie / Wim Hazeu, 1995

Slauerhoff : een biografie / Wim Hazeu, 1995

Alleen in mijn gedichten kan ik wonen : een bloemlezing uit zijn gedichten / J. Slauerhoff ; samengest. en ingel. door K. Lekkerkerker, 1991

Alleen in mijn gedichten kan ik wonen : een bloemlezing uit zijn gedichten / J. Slauerhoff ; samengest. en ingel. door K. Lekkerkerker, 1991

Het lente-eiland / tekst: J. Slauerhoff ; fotogr.: Marco van Duyvendijk, 2008

Het lente-eiland / tekst: J. Slauerhoff ; fotogr.: Marco van Duyvendijk, 2008

Le royaume interdit / Jan Jacob Slauerhoff, 2009

Le royaume interdit / Jan Jacob Slauerhoff, 2009

J.J. Slauerhoff; tien gedichten van J.J. Slauerhoff verbeeld door Vlaamse en Nederlandse (strip)tekenaars, 2009

J.J. Slauerhoff; tien gedichten van J.J. Slauerhoffverbeeld door Vlaamse en Nederlandse (strip)tekenaars, 2009

Een eerlijk zeemansgraf / J. Slauerhoff, 1936

Een eerlijk zeemansgraf /J. Slauerhoff, 1936