Marten Toonder (1912-2005)

Op 2 mei 2012 was het honderd jaar geleden dat Marten Toonder, de schepper van Tom Poes en Olivier B. Bommel, werd geboren. Honderd jaar Marten Toonder wordt daarom in 2012 het hele jaar door gevierd. Op zijn geboortedag zal bekend worden gemaakt wie de winnaar is van de ‘Verkiezing van de Heer van Stand van Nederland’, de waardige opvolger van heer Bommel. Daarna zal in theater de Lamar de musical De nieuwe ijstijd worden opgevoerd. In de rest van het jaar zijn er talloze evenementen en exposities, waaronder grote tentoonstellingen in het Stripmuseum en het Letterkundig Museum. Kroonstuk van het Toonderjaar zal het verschijnen van de biografie van Wim Hazeu zijn, die naar verwachting in oktober verschijnt.

Bommel-wereld

Marten Toonder was een betoverend tekenaar, magisch woordkunstenaar en milde maatschappijcriticus. In bijna een volle eeuw heeft hij grote invloed uitgeoefend op de Nederlandse taal, op auteurs en tekenaars die bij hem het vak leerden.
Het bekendst is hij toch als schepper van figuren als Tom Poes en Olie B. Bommel en van alle figuren in hun leefwereld: de stad Rommeldam, kasteel Bommelstein en zijn buurkastelen. De butler Joost, markies De Canteclaer, commissaris Bulle Bas, burgemeester Dicker Dack, ambtenaar Dorknoper, kunstenaar Terpen Tijn, de knotsgekke Wammes Waggel duiken telkens in de verhalen op. Andere zijn de niet openlijke criminelen als professor Sickbock, Bul Super en Hiep Hieper – en natuurlijk juffrouw Doddel, met wie Bommel in de allerlaatste aflevering van de strip in het huwelijk treedt.

Andere strips

Toonders bijna altijd rake naamgeving is bijna even beeldend als de bijbehorende tekeningen. Soms knipoogt hij naar andere grootheden in onze letterkunde, waaronder Van den Vos Reinaerde en De Kleine Johannes. Hij bedacht en tekende nog talrijke andere strips in zijn eigen Marten Toonder Studio. Tot zijn medewerkers hoorden diverse talentvolle tekenaars en schrijvers als Paul Biegel, Dick Matena, Hans Kresse, Ben van ‘t Klooster, Walling Dijkstra, Piet Wijn en Dirk Huizinga. Zo ontstonden onder andere: Panda; Kappie; Tekko Taks; Student Tijloos; Horre, Harm en Hella; Birre Beer; Wipperoen en Kraaienhove.

Politiek en films

Overigens bood de studio in de oorlogsjaren onderdak aan de illegale DAVID-pers en tekende Toonder politieke prenten voor het blad Metro. Daarnaast produceerde de Studio reclamefilms en vooral ook tekenfilms Die hebben Toonder echter nooit dezelfde erkenning gebracht als zijn strips. In 1983 ging de Bommelfilm Als je begrijpt wat ik bedoel in première, gemaakt in samenwerking met Rob Houwer. Deze film had veel succes.

Liefde voor het Nederlands

De Bommel-verhalen werden in de jaren zestig uitgegeven als reuzenpocket, een erkenning van hun literaire gehalte. Zijn belang voor de Nederlandse taal en de letterkunde werd overigens al vroeg onderkend. Ruim vijftig jaar was hij lid van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. Voor deze Maatschappij schreef hij een Levensbericht over zijn broer Jan Gerhard (overleden 1992) dat hij eindigde met “Er was één ding in zijn veelbewogen schrijversleven waaraan hij consequent trouw bleef — en dat was zijn affectie voor de Nederlandse Taal.”

Toonders nieuwe woorden

Dit gold uiteraard even sterk voor Marten. Zelfs wie nooit iets over Bommel las, kent woorden als ‘denkraam’, ‘minkukel’ en ‘zielknijper’, of gebruikt uitdrukkingen als “Geld speelt geen rol”, “Verzin een list”, “Een eenvoudige doch voedzame maaltijd” of “Als je begrijpt wat ik bedoel”. Toonder heeft zoveel woorden en uitdrukkingen aan het Nederlands toegevoegd, dat hij in 2004 door de lezers van Onze Taal tot een van de vijf invloedrijkste taalgebruikers werd uitgeroepen. Overigens was hij sinds 1995 erelid van dit genootschap. In 2005 verscheen het Bommellexicon : van Aamnaak tot Zwirkvlaai, samengesteld door Pim Oosterheert.

Literaire prijzen

Hoewel Toonder verschillende onderscheidingen ten deel vielen – de Stripschapprijs (1982), de Tollensprijs (1992), en de Gouden Adamson van de Zweedse academie voor stripkunst, Svenska Serieakademin in 1997 – ontving hij nooit een van de grote letterkundige prijzen. Dat was voor Jan Wolkers een reden om de P.C. Hooft-prijs 1989 te weigeren. Zelf was Toonder met Geertjan Lubberhuizen initiator van de naar hen genoemde prijs voor literaire prozadebuten (1983). Dit initiatief sloot aan bij de belangstelling die Toonder altijd had om jonge talenten te stimuleren. Toonder werd echter nog op andere wijzen gelauwerd. Zo werd hij benoemd tot Officier in de Orde van Oranje Nassau (1982), is er een museum aan hem gewijd (‘De Bommelzolder’ in Zoeterwoude), staat er een standbeeld van Olie B. Bommel in Den Bommel. Zijn geboortestad Rotterdam heeft hem geëerd met een monument naast station Blaak, dat ter gelegenheid van zijn negentigste verjaardag werd onthuld.

Mystiek en esoterie

Dat Toonder zich sinds zijn vroege jeugd bezig heeft gehouden met mystiek en esoterie is minder breed bekend. In een interview in Motief, het maandblad voor antroposofie, vertelde hij over de enorme inspiratie die voor hem uitging van de natuur en van het zelf ‘wakker worden’ tijdens het schrijfproces. Ook was hij sinds zijn vijftiende bezig met reïncarnatie.

Marten Toonder overleed op 27 juli 2005, 93 jaar oud. Een groot deel van zijn nalatenschap is overgebracht naar het Letterkundig Museum. Sinds 2008 geeft De Bezige Bij samen met NRC Handelsblad de serie Alle verhalen van Olivier B. Bommel en Tom Poes uit.

Literatuur

Links

Marten Toonder, een heer vertelt / samengest. door Robin Lutz, 2011

Marten Toonder, een heer vertelt / samengest. door Robin Lutz, 2011

De Chinese waaier / Marten Toonder, 1976

De Chinese waaier/ Marten Toonder, 1976

Autobiografie 1912-1998 / Marten Toonder, 1998

Autobiografie 1912-1998 / Marten Toonder, 1998

De kunst van Toonder : een persoonlijke keuze / Marten Toonder, 2002

De kunst van Toonder : een persoonlijke keuze / Marten Toonder, 2002

De bovenbazen / Marten Toonder, 25e druk, 2009

De bovenbazen / Marten Toonder, 25e druk, 2009

Bommellexicon : van Aamnaak tot Zwirkvlaai / samenst. Pim Oosterheert, 2005

Bommellexicon : van Aamnaak tot Zwirkvlaai / samenst. Pim Oosterheert, 2005

Bommelkatalogus 1989 : officiële cumulatieve bibliografie van het verhalend werk van Marten Toonder / Hans Matla, 1988

Bommelkatalogus 1989 : officiële cumulatieve bibliografie van het verhalend werk van Marten Toonder / Hans Matla, 1988

Heer Bommel en het para-abnormale : over de magie in de Bommelsaga / Willem Venerius, 2007

Heer Bommel en het para-abnormale : over de magie in de Bommelsaga / Willem Venerius, 2007