Michel van der Plas (1927-2013)

Op 21 juli 2013 overleed dichter, journalist, vertaler, cabaretier en biograaf Michel van der Plas, 85 jaar oud. Van der Plas, pseudoniem van Ben Brinkel, begon zijn schrijverscarrière op het katholiek seminarie als dichter. Hij zou de poëzie ook altijd trouw blijven, maar werd uiteindelijk vooral bekend als journalist voor Elsevier *en als chroniqueur van het katholieke leven. Eén van zijn bekendste boeken is *Uit het rijke Roomsche leven uit 1963. Hij schreef ook biografieën van de katholieke grootheden J.A. Alberdingk Thijm, Guido Gezelle en Anton van Duinkerken. Minder bekend is dat Michel van der Plas de auteur is van talloze beroemde liedjes en sketches van cabaretiers als Frans Halsema en Wim Sonneveld.

Seminarie

Bernardus Gerhardus Franciscus (“Ben”) Brinkel werd op 23 oktober 1927 geboren in Den Haag. Zijn vader was koopman en had zijn zoon voorbestemd voor een plaats in de winkel. Zoon Ben voelde echter een roeping: hij wou priester worden om zich na de opleiding aan het seminarie te wijden aan de missie. Vader Brinkel was tegen, maar zwichtte uiteindelijk toch. Ben Brinkel mocht naar het kleinseminarie in Heemstede. Schrijven deed hij als kind al, maar in de intellectuele omgeving van het kleinseminarie –vergelijkbaar met het gymnasium– werd het verder gestimuleerd. Echter maar tot op zekere hoogte.

Priester-dichter als Guido Gezelle

Ben Brinkel had al vroeg het werk van de Vlaamse priester-dichter Guido Gezelle ontdekt. Dat was zijn grote voorbeeld, ook hij wou priester-dichter worden, een lyricus in dienst van het geloof. Toen zijn lyrische originaliteit echter te ver voerde, werd hij door de seminarieleiding op het matje geroepen. Evenals bij zijn grote voorbeeld Gezelle in de negentiende eeuw stuitte de poëtische creativiteit op de regels en de discipline van de clerus. Hij werd al snel voor de keus gesteld: priester worden of dichter. Brinkel koos voor het laatste. Hij verliet de geestelijkheid en zocht de wereld op. Nog steeds weigerde hij echter een baan in de familiewinkel: hij werd fulltime schrijver.

Traditioneel dichter naast de vijftigers

In 1947 verscheen de eerste dichtbundel: Dance for you, in de reeks Helikon van uitgeverij A.A.M. Stols. Deze bundel verscheen onder de naam Michel van der Plas. In deze bundel dichtte hij:

‘Nu leg je hoofd, nu leg je hoofd weer aan
mijn schouder, laat ons trachten te vergeten
wat ons en wat ons tevergeefs bestaan
bedreigt, en hoor niet naar verloren kreten,
maar kus me zacht, kus me heel zacht; de maan
en alle sterren zullen het weer weten:
wij kussen op een graf en wij vergaan
als ’t onkruid in de woekerende spleten.’

Twee jaar later verscheen al de volgende bundel: Going my way, waarvoor Van der Plas de Jan Campert-prijs ontving. In de jury zaten F. Bordewijk en M. Nijhoff die zeer te spreken waren over de poëzie van Van der Plas. Maar rond dezelfde tijd ontketenden de Vijftigers, dichters als Lucebert, Kouwenaar, Elburg en Vinkenoog, een revolutie in de Nederlandse poëzie en zij duwden traditionelere dichters als Van der Plas, Bertus Aafjes en Vasalis naar de marge. Pas vele jaren later zou er weer meer aandacht ontstaan voor werk als dat van Van der Plas. Toch bleef hij steeds poëzie schrijven. In 1994 verscheen zijn verzameld dichtwerk onder de titel De oevers bekennen kleur.

Elseviers Weekblad

Van poëzie alleen kon uiteraard de schoorsteen niet roken, dus Michel van der Plas zocht ook zijn heil in de journalistiek. Na zijn afscheid van het seminarie stuurde hij enkele artikelen aan Elseviers Weekblad. In 1949 werd hij door de redactie aangenomen als redacteur kunst. Van der Plas zou meer dan veertig jaar lang aan het weekblad verbonden blijven. Hij schreef over kunst, theater, literatuur, film en talloze andere onderwerpen. Maar hij deed ook verslag van de ontwikkelingen in de katholieke kerk en in het Vaticaan. Voor Elsevier volgde hij bijvoorbeeld nauwgezet de ontwikkelingen van het Tweede Vaticaans Concilie van 1962 tot 1965, waarbij grote moderniseringen in de kerk werden doorgevoerd onder leiding van paus Johannes XXIII.

Cabaret

Naast een productieve journalist werd Van der Plas een belangrijk tekstschrijver voor Nederlandse cabaretiers. Hij schiep voor Wim Sonneveld bijvoorbeeld de figuur van Frater Venantius. De legendarische krentenmikken voor Koningin Juliana die op Koninginnedag achter de rododendrons van Paleis Soestdijk werden gemikt, kwamen uit de koker van Michel van der Plas. Voor Frans Halsema schreef hij beroemde liedjes als ‘Sandra’ en ‘Voor haar’. In Ben je belazerd, ben je bedonderd uit 1984 werden alle cabaretteksten van Michel van der Plas verzameld.

Uit het rijke Roomsche leven

Het bekendste boek van Michel van der Plas is misschien wel Uit het rijke Roomsche leven (1963). Op het moment dat de katholieke zuil begon aan zijn grote afbrokkeling, beschreef Van der Plas als insider het rooms-katholieke leven zoals dat was toen het gezag van de kerk in katholiek Nederland onaantastbaar leek, de periode 1925-1935. Pas later zou goed duidelijk worden dat het verschijnen van Uit het rijke Roomsche leven tegelijk de afsluiting van een tijdperk was.
Michel van der Plas spaarde de kritiek op zijn kerk niet. Hij juichte de moderniseringen van het Tweede Vaticaans Concilie toe en steunde vanaf 1985 de kritische 8 mei-beweging die meer openheid eiste in de kerk. Tegelijkertijd betreurde Van der Plas de teloorgang van de eensgezindheid en de saamhorigheid die eerder zo vanzelfsprekend waren. Met zijn vriend Godfried Bomans schreef hij in 1969 het boek In de kou. Beide katholieke schrijvers kijken hierin terug op hun jeugd. Ze hekelden de misstanden in de kerk en de bekrompen kanten, maar zij vreesden allebei de kilte die voor hen opdoemde met het verdwijnen van het rijke roomse leven.

Biograaf

Michel van der Plas heeft een aantal invloedrijke biografieën op zijn naam staan. Hij publiceerde in 1982 een boek over de jonge jaren van Godfried Bomans. In 1990 verscheen de biografie van zijn grote voorbeeld: Mijnheer Gezelle. Deze biografie werd zeer geprezen, Van der Plas werd zelfs voor genomineerd voor de AKO-prijs, maar ook scherp bekritiseerd, bijvoorbeeld vanwege de erg meelevende wijze waarop de biograaf te werk ging. Af en toe roept Van der Plas zijn onderwerp zinnen toe als ‘O, mijnheer Gezelle, mijnheer Gezelle, moet dat nu werkelijk?’, als deze iets deed wat hij niet kan navolgen. In 2000 verscheen tenslotte de biografie van één van Van der Plas’ eigen mentoren: de katholieke dichter, criticus en hoogleraar Anton van Duinkerken: Daarom mijnheer, noem ik mij katholiek. De titel is een dichtregel uit Van Duinkerkens ‘Ballade van den katholiek’, waarin hij NSB-leider Mussert aanviel en verklaarde dat de jodenvervolging in absolute strijd met het katholicisme was.

Michel van der Plas overleed na een lang ziekbed in zijn woonplaats Leidschendam. Als dichter, journalist, chroniqueur en biograaf van het rooms-katholieke Nederland neemt hij een eigen plaats in in de Nederlandse letterkunde.

Literatuur

Links

Uit het rijke Roomsche leven : een documentaire over de jaren 1925-1935 / Michel van der Plas, eerste druk 1963, vele herdrukken

Uit het rijke Roomsche leven : een documentaire over de jaren 1925-1935 / Michel van der Plas, eerste druk 1963, vele herdrukken. Aanvraagnummer: 2048843

De kerk gaat uit : familiealbum van een halve eeuw katholiek leven in Nederland / samengest. door Michel van der Plas en Jan Roes, 1973

De kerk gaat uit : familiealbum van een halve eeuw katholiek leven in Nederland / samengest. door Michel van der Plas en Jan Roes, 1973. Aanvraagnummer: 7186 E 6

Ben je belazerd, ben je bedonderd : verzameld cabaret / Michel van der Plas, 1993

Ben je belazerd, ben je bedonderd : verzameld cabaret / Michel van der Plas, 1993. Aanvraagnummer: 2076480

In de kou : Godfried Bomans en Michel van der Plas over hun roomse jeugd en hoe het hun verder verging, 1969

In de kou : Godfried Bomans en Michel van der Plas over hun roomse jeugd en hoe het hun verder verging, 1969. Aanvraagnummer: NL 93 D 2860

Dance for you : verzen / door Michel van der Plas, 1947

Dance for you : verzen / door Michel van der Plas, 1947. Aanvraagnummer: T 1207 40

Het tweede dagboek van het concilie : voorjaar 1963-december 1964 / Michel van der Plas, 1965

Het tweede dagboek van het concilie : voorjaar 1963-december 1964 / Michel van der Plas, 1965. Aanvraagnummer: 2108753

Mijnheer Gezelle : biografie van een priester-dichter (1830-1899) / Michel van der Plas, 1990

Mijnheer Gezelle : biografie van een priester-dichter (1830-1899) / Michel van der Plas, 1990. Aanvraagnummer: 4029202