Multatuli (1820-1887)

In februari 2012 is het 125 jaar geleden dat Multatuli overleed. Nog altijd verschijnen er publicaties over zijn persoon en zijn werk.

Max Havelaar

In de maanden september en oktober 1859 schreef Eduard Douwes Dekker het boek dat hem als de schrijver Multatuli beroemd maakte: Max Havelaar, of de koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij. Hij schreef het boek in Brussel waar hij, eenzaam en afgezonderd van vrouw en kinderen, in een armoedig hotelletje verbleef. Juist daardoor zijn we over het ontstaan van zijn boek heel nauwkeurig op de hoogte. Want tussen het werken aan Max Havelaar door schreef hij brieven aan zijn vrouw, waarin hij haar inlichtte overde voortgang. En die brieven zijn bewaard gebleven.

Amsterdammer in Nederlands-Indië

Eduard Douwes Dekker was geboren in 1820 in Amsterdam. In 1839 vertrok hij naar Java, waar hij als ambtenaar werd aangesteld. Na verloop van tijd maakte hij promotie en ging in diverse functies op andere eilanden in de archipel werken. In 1856, na een verlofperiode in Holland, werd hij benoemd tot assistent-resident te Lebak, op Oost-Java. Daar wilde hij het misbruik van de armlastige bevolking door de plaatselijke regent aanpakken. Hij deed dat zo overhaast en drastisch, dat hij moeilijkheden kreeg met zijn superieuren. Dit leidde uiteindelijk tot zijn ontslag. Hij was hier zeer verontwaardigd over, voelde zich miskend en wilde zijn zaak bepleiten bij het Nederlands-Indische gezag, maar de gelegenheid daartoe werd hem niet verleend.

Armoedige schrijver met een doel

Na enige jaren van armoede en onduidelijke omzwervingen belandde hij totaal berooid in Brussel. Daar restte hem niets anders dan het uitspelen van zijn laatste troef: hij zette zijn schrijftalent in voor het schrijven van een boek. Het doel van zijn boek was tweeledig. Ten eerste wilde hij een tastbare herinnering nalaten aan zijn zoon en dochter voor de tijd dat hun ouders zouden zijn omgekomen van ellende. Ten tweede: hij wilde gelezen worden, opdat zijn verhaal bekend zou worden. Het verhaal over de miskenning van de ambtenaar Max Havelaar - alter ego van Eduard Douwes Dekker- en over de mishandeling van de Javaan.

Een boek als een mens

Op 22 september 1859 schrijft Douwes Dekker voor het eerst aan zijn vrouw dat hij bezig is “met het schrijven van een ding dat misschien wel drie deelen groot wordt”. Op 13 oktober meldt hij juichend aan zijn vrouw: “Lieve hart mijn boek is af, mijn boek is af!” Hij vervolgt: “Het zal als een donderslag in het land vallen dat beloof ik je”. Later is wel gesteld dat het boek meer is dan een boek, ja zelfs een mens, omdat de schrijver er zijn ziel in gelegd had. Het boek zit complex in elkaar, maar spreekt de lezer van vandaag nog altijd aan door de humor en het frissetaalgebruik.

Contact met Van Lennep

Omdat Douwes Dekker een totaal onbekende was en geen ervaring had als schrijver, zocht hij contact met lieden die het boek gedrukt en uitgegeven konden krijgen. De belangrijkste van hen was de letterkundige Jacob van Lennep. Die heeft zich voor de publicatie van Max Havelaar bijzonder ingespannen. Hij vond het boek onmiddellijk een ‘meesterstuk’, maar heeft door listig manoeuvreren toch ook bewerkstelligd dat Max Havelaar minder effect sorteerde dan Multatuli voor ogen stond. Het boek verscheen daadwerkelijk halverwege de maand mei van het jaar 1860.

Resultaat

Multatuli zag tot zijn ongenoegen dat zijn boek hem geen eerherstel opleverde. De lof die hij er wel voor kreeg, namelijk voor zijn knappe geschrift, ambieerde hij niet. Desondanks is dat nog steeds waarom het boek nog altijd wordt gewaardeerd. Om een onsterfelijke figuur als Droogstoppel en om de poëtische fragmenten als ‘Saïdjahs zang’ of de ‘Japanse steenhouwer’. Dat een boek na meer dan 150 jaar nog steeds enthousiasme teweeg kan brengen is voor het Nederlandse taalgebied een kwaliteit op zichzelf die uniek genoemd mag worden. Max Havelaar wordt nog altijd herdrukt.
Bij een enquête van deMaatschappij der Nederlandse Letterkunde kwam Max Havelaar als belangrijkste werk uit de Nederlandse letterkunde uit de bus.

Douwes Dekker na 1860

Na Max Havelaar publiceerde Multatuli in losse afleveringen zijn Ideën; dat zouden zeven delen worden. Deze bevatten bijvoorbeeld de roman Woutertje Pieterse en verder toneelstukken, aforismen en parabels.Na 1877 publiceerde hij geen nieuw werk meer. Wel schreef hij talrijke brieven aan vrienden en bekenden en trad hij met veel succes op als spreker voor publiek. Vanaf 1866 woonde Douwes Dekker in Duitsland. Zijn eerste vrouw ‘Tine’ – eigenlijk: Everdine Huberte van Wijnbergen – aan wie Max Havelaar is opgedragen, overleed in 1874. In 1875 hertrouwde Multatuli met Mimi Hamminck Schepel, met wie hij al langere tijd samenleefde. Multatuli overleed in 1887. Zijn betekenis voor de sociale ontwikkelingen is groot geweest, bij voorbeeld voor de arbeidersbeweging en voor de emancipatie van vrouwen.

Volledige werken

Multatuli’s Volledige werken verschenen in 25 delen tussen 1950 en 1995 bij uitgeverij Van Oorschot te Amsterdam. Het geheel omvat zeven delen primair werk en achttien delen brieven en documenten, die geïnteresseerden een onvoorstelbare schat aan achtergrondinformatie bieden. Multatuli leeft voort als schrijver. Tevens is de naam van zijn beroemde boek verbonden aan het fair trade merk Max Havelaar, dat al jaren producten van kleine boeren uit de derde wereld aan de man brengt.
De KB bezit zo'n vierhonderd werken van Multatuli, die via de catalogus te vinden zijn.

Literatuur

Links

Max Havelaar, eerste druk uit 1860

Max Havelaar, eerste druk uit 1860

Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli

Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli

Max Havelaar, derde druk uit 1871

Max Havelaar, derde druk uit 1871

Facsimile-editie van het originele handschrift uit 2007

Facsimile-editie van het originele handschrift uit2007

Multatuli encyclopedie / K. ter Laan, 1987

Multatuli encyclopedie / K. ter Laan, 1987

Een van de vele herdrukken van Max Havelaar, 1986

Een van de vele herdrukken van Max Havelaar, 1986