Leven en werk van Herman Gorter, 1864-1927

Jeugd

Herman Gorter was een man van uitersten. Enerzijds zinnelijk en emotioneel, anderzijds op zoek naar een rationele grondslag onder zijn bestaan. Enerzijds een goede vriend en trouwe geliefde, anderzijds een stijfkoppige doordrijver. Een fanatieke sporter, die regelmatig over zijn grenzen heenging. Een levensgenieter, die vaak last had van depressieve buien.

Achterzijde, rug en voorzijde band van de eerste druk vanMei(1889)

Achterzijde, rug en voorzijde band van de eerste druk vanMei(1889)

Herman Gorter, gefotografeerd door Willem Witsen, omstreeks 1895 [Collectie Letterkundig Museum]

Herman Gorter, gefotografeerd door Willem Witsen, omstreeks 1895 [Collectie Letterkundig Museum]

Voorzijde stofomslag vanVerzen: de editie van 1890(Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2010)

Voorzijde stofomslag vanVerzen: de editie van 1890(Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2010)

Herman Gorter werd geboren in een domineesgezin in de Zaanstreek. Dat klinkt traditioneler dan het was. Zijn vader, Simon Gorter (1838-1871), was liberaal en humanistisch in zijn opvattingen. Hij leed aan tuberculose, aan het einde van de negentiende eeuw nog altijd een dodelijke ziekte. Omdat het predikantschap hem te zwaar werd, was hij meer gaan schrijven. Simon had een scherpe pen en werd vaste medewerker van De gids en hoofdredacteur van *Het nieuws van den dag *(daarvoor verhuisde het gezin naar Amsterdam). Toen Herman zes was overleed zijn vader op tweeëndertigjarige leeftijd.

Herman Gorter werd opgevoed door zijn moeder, die een pension startte aan de Amstel. Hij logeerde vaak 's zomers bij zijn grootouders in het Friese Balk. Daar was hij volmaakt gelukkig, te midden van de kersenbomen, de dorpjes met hun kerktorens en de ruime luchten met witte wolken. Veel van zijn natuurervaringen hier zouden terugkomen in Mei.

Hij ging naar het gymnasium in Amsterdam en studeerde daarna klassieke talen. Zijn zoektocht naar schoonheid werd door zijn docenten weinig gestimuleerd: 'Ik meende, Mijne Heeren, dat de détails van mijn onderwerp reeds genoeg worden behandeld. Daarvoor zorgen onze professoren en geleerden wel. Als spinnen zitten zij te loeren, midden in hun net, om elkaar het een of ander arm, schitterend Attisch vliegje af te vangen, en als zij het hebben, zuigen zij het alle schoonheid uit, om ons het doode en drooge omhulsel te eten te geven.'(Endt, 1964, p. 52). Zijn voorliefde voor de klassieken verloor hij desondanks niet en hij promoveerde – in tweede instantie, nadat zijn eerste proefschrift was afgewezen omdat het de esthetische opvattingen van de Tachtigers uitdroeg – bij S.A. Naber op een tekstkritiek van Aeschylus.

Vooromslag van *Verslag van het openbaar debat over 'Het ministerie-Kuyper' gehouden 20 october 1904 te Veendam tusschen dr. H. Gorter en mr. G.J. Sybrandy* (1905, herdruk)

Vooromslag van Verslag van het openbaar debat over 'Het ministerie-Kuyper' gehouden 20 october 1904 te Veendam tusschen dr. H. Gorter en mr. G.J. Sybrandy (1905, herdruk)

Omslag van *Een klein heldendicht* (tweede druk, 1908)

Omslag van Herman Gorter, Een klein heldendicht (tweede druk, 1908)

Socialisme

In 1897 culmineerde de wens om zich in te zetten voor het algemene belang in een lidmaatschap van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP). Samen met Henriëtte Roland Holst, die hij in 1893 had leren kennen, was hij jarenlang buitengewoon actief als propagandist voor de SDAP. Bijna dag en nacht was hij in touw en ging hij op de fiets van de ene spreekbeurt naar de andere. Na de overgang naar het socialisme kost het Gorter moeite om de pen weer op papier te krijgen. Het lelijke van de arbeiderswereld waar hij nu voor opkwam inspireerde hem niet.

In 1903 bracht hij opnieuw een bundel uit onder de titel Verzen. Zijn passie voor Ada Prins, een nieuwe liefde, met wie hij een jarenlange verhouding aanging, was een van de inspiratiebronnen. Drie jaar later verscheen Een klein heldendicht. Het zijn allebei werken waarin de combinatie van socialisme en poëzie soms wat gedwongen aanvoelt.

Na 1900 waren er voortdurend leerstellige twisten in de SDAP. In 1909 leidde dit uiteindelijk tot een scheuring. Gorter verloor opnieuw veel vrienden toen hij koos voor de radicale SDP, in plaats van voor de SDAP, die ook via de weg van de democratie probeerde verbeteringen te bereiken voor de arbeiders. Zijn fysieke inspanningen van de afgelopen jaren en de mentale druk van de schisma's in de partij leidden tot een volgende instorting, waardoor hij zich moest terugtrekken uit alle politieke activiteiten.

Monogram HG, gebruikt voor de uitgaven van Herman Gorter, *Verzamelde werken* (1948-1952)

Monogram HG, gebruikt voor de uitgaven van Herman Gorter, Verzamelde werken (1948-1952)

De inspanning was te zwaar geweest, zeker in combinatie met de extreme sportieve uitdagingen die hij zichzelf stelde (zoals in het vroege voorjaar lange afstanden zwemmen in zee). Hij kreeg een lichte hartaanval en moest enkele maanden rust houden. Hij bleef daarna lichamelijk en mentaal zwak, hij leed aan depressies en 'nervositeit'. De vergelijking met Mei valt zelden in het voordeel van Pan uit. Zijn propagandistisch werk werd meer gewaardeerd. Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog schreef Gorter de brochure Het imperialisme, waarvan men zegt dat die door Lenin met een Nederlands-Duits woordenboek in de hand gelezen werd.

Herman Gorter op de tennisbaan [Collectie Letterkundig Museum]

Herman Gorter op de tennisbaan [Collectie Letterkundig Museum]

Herman Gorter met de tennisclub (achterste rij, derde van links) [Collectie Letterkundig Museum]

Herman Gorter met de tennisclub (achterste rij, derde van links) [Collectie Letterkundig Museum]