Stirpivm insignium nobilitatis

Een album amicorum voor jongelui

De bundel Stirpivm insignium nobilitatis, tum etiam sodalium memoriale ofwel Stambuch der jungen Gesellen, oder Handtbuch mit sonderlichem vleis zusammen gebracht is een bundel met gravures die vermoedelijk rond 1602 door Ludwig König in Bazel gedrukt is. Zoals de titel al aangeeft (‘Stambuch’ betekent ‘vriendenboek’) was het boek bedoeld als een album amicorum, een vriendenboek, maar het ziet er anders uit en is ook niet als zodanig gebruikt.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij Stirpivm insignium nobilitatis. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

Gravures en gedichten

Het boek opent met een gegraveerde titelpagina, waarna een gedrukte inleiding en 89 gravures volgen van Crispijn de Passe de Oude (1564-1637). De gravures zijn met de hand ingekleurd, vermoedelijk door F.H. van der Ley, die tussen 1620 en 1642 werkzaam was. Het album is met witte bladen doorschoten; na enkele gravures komt steeds een aantal witte bladen waarna weer een aantal gravures volgen. Op enkele bladen staan handgeschreven teksten in een vroeg zeventiende-eeuwse hand, ondertekend met ‘Jacob Cats’; het blijkt te gaan om teksten van Cats die afkomstig zijn uit zijn Houwelick. Het is een boek in oblongformaat, dat wil zeggen dat het boekje minder hoog dan breed is. De prenten zijn gebonden in een perkamenten splitselband met blindstempeling en de snede van het boek is verguld en geciseleerd.

Ondertekening door Jacob Cats op fol. 9r

Huwelijksgeschenk

Het boek was dus bedoeld als een album amicorum, een vriendenboek. De KB heeft hier een grote verzameling van. Dit gebruik ontstond in de tweede helft van de zestiende eeuw: rondreizende studenten lieten vrienden of professoren een bijdrage schrijven in een boekje met blanco pagina’s. In die begintijd maakten sommigen echter ook wel gebruik van bestaande drukken, vooral embleembundels, die met witte vellen werden doorschoten. Die waren dus niet als album bedoeld, maar functioneerden wel als zodanig. Het album Stirpivm insignium nobilitatis valt in deze categorie. Maar het is niet als vriendenboek gebruikt: behalve de teksten van Jacob Cats over het huwelijk staan er geen inscripties in. Het doet vermoeden dat de bundel bedoeld was als geschenk bij een huwelijk.

Crispijn de Passe

De 89 gravures in het album zijn – op één na – allemaal van de hand van de Nederlandse graveur Crispijn de Passe de Oude. De Passe werd geboren in Arnemuiden. Rond 1580 vestigde hij zich als graveur in Antwerpen, maar als doopsgezinde moest hij om geloofsredenen die stad verlaten, waarna hij naar Keulen verhuisde. In 1611 moesten ook daar de doopsgezinden vertrekken en vestigde hij zich in Utrecht waar hij tot zijn dood in 1637 woonde.

Gedurende zijn lange leven produceerde hij duizenden prenten, veelal in series. Zijn prenten werden ook in alba amicorum geplakt. Dat bracht hem vermoedelijk op het idee om zelf zijn prenten als vriendenboek te bundelen en te voorzien van een titelpagina, het Stirpivm insignium nobilitatis. Van deze bundel zijn wereldwijd meerdere exemplaren te vinden, die allemaal verschillend van samenstelling zijn.

In het exemplaar van de KB komen prenten uit verschillende series voor van De Passe, zoals Deliciarvm juuenilium libellus (1599);, Hortvs volvptatum (1599); Vier lessen over de liefde (1600); Mimicarvm aliqvot facetiarvm icones (1600-1601); Het oordeel over Paris (1592); Kringloop van het menselijk handelen (1601); Quinque Sensuum Figurae (vóór 1599) en Academia (1612) en nog wat losse prenten. Opvallend genoeg is er één heel andere prent tussen geplakt: ‘Satire op het roken van tabak’, naar een ontwerp van David Vinckboons (fol. 155).

Duitse prins?

Voor wie kan het KB-exemplaar bestemd zijn geweest? Alles wijst erop dat het besteld was door een vermogend persoon: de rijke inkleuring, de mooie band met vergulde, geciseleerde snede. Voor in het boek staat tweemaal een aanduiding van de vroege eigenaar. Op fol. [1]: ‘ex libris [weggekrabd frederici’ en op fol. [6]: ‘ex libris [R.D., er overheen geschreven A.H.] frederici’. Deze persoon is niet geïdentificeerd. Was het een Duitse prins of iemand uit de Nederlandse elite? En zegt de later ingeplakte grote prent met de rokende mensen iets over zijn bezigheden?

Het boek wisselde diverse malen van eigenaar. Er zit een los briefje met een negentiende-eeuwse handgeschreven notitie in het Frans in over de De Passe’s, aan de binnenkant van het voorplat is een beschrijving in het Frans geplakt uit het begin van de twintigste eeuw, en nog een latere beschrijving in het Nederlands. Ten slotte is er het ex libris ‘B.L.’, eveneens geplakt op de binnenkant van het voorplat, dat van de Amsterdamse huisarts Bob Luza is. (Piet J. Buijnsters, Geschiedenis van de Nederlandse bibliofilie. Nijmegen 2010, p. 274-276 (met afbeelding van het Ex Libris).) Zijn collectie werd in 1981 geveild, maar enkele bijzondere boeken bleven bij de familie achter en werden later op de markt gebracht, zoals nu dit boek. (Idem, p. 276.)

De KB kocht deze bundel op 23 mei 2017 bij het Haagse veilinghuis Van Stockum.

Beschrijving

Crispijn de Passe I ; de Oude (1564-1637), Stirpivm insignium nobilitatis, tum etiam sodalium memoriale ... : Stambuch der jungen Gesellen, oder Sandtbuch mit sonderlichem vleis zusammen gebracht, vnd mit schonen kuppferstuckē geziert. [Bazel: Ludwig König, ca. 1602].
Signatuur: KW 1900 A 020 [2]. (http://opc4.kb.nl/DB=1/XMLPRS=Y/PPN?PPN=411634100).

Literatuur

  • Ilja M. Veldman, Crispijn de Passe and his progeny (1564-1670). A century of print production. Rotterdam 2001
  • Ilja M. Veldman, Profit and pleasure. Print books by Crispijn de Passe. Rotterdam 2001.

Voor een opgave van de prenten van De Passe zie:

  • Daniel Franken, L’œuvre gravé des Van de Passe. Amsterdam 1975. Repr. Amsterdam/Parijs 1881.
  • F.W.H. Hollstein, Hollstein's Dutch and Flemish etchings, engravings and woodcuts, ca. 1450-1700. Dl. XV. Amsterdam 1964 en Dl. XVI. Amsterdam 1974.