Koninklijke Bibliotheek ontvangt belangrijk clandestien drukwerk uit WO II

De Koninklijke Bibliotheek heeft onlangs een bijzonder geschenk ontvangen. De heer AJ Eschauzier, verwoed verzamelaar van clandestien drukwerk uit de Tweede Wereldoorlog, schonk de KB de pas door hem verworven uitgave van De Chassidische Legenden, in 1942-1943 gedrukt door de befaamde Groningse kunstenaar en drukker Hendrik Nicolaas Werkman.

De Chassidische Legenden is de belangrijkste uitgave van 'De Blauwe Schuit', het uitgeverscollectief dat mede door Werkman werd opgericht tijdens de bezetting. De uitgave bestaat uit twee 'suites' van elke tien prenten en geldt als een van de mooiste grafische voortbrengselen van de 20e eeuw. Onder uiterst moeilijke omstandigheden voltooide Werkman in december 1943 de tweede suite met gebruikmaking van diverse druktechnieken, waarbinnen de door hem tot technische perfectie gebrachte sjabloontechniek een dominante plaats inneemt. Hoewel elke prent in een oplage van 20 exemplaren werd vervaardigd, vertonen ze door het sterk handmatige karakter van het drukprocédé toch telkens kleine en grotere verschillen. Zij vormen illustraties bij de door Martin Buber verzamelde volksvertellingen die de Oosteuropese joden in hun ellendige omstandigheden troost en religieuze inspiratie boden.

De Chassidische Legenden is het absolute hoogtepunt in het oeuvre van Werkman. Niet alleen door de zeldzaamheid, maar vooral door de suggestieve kracht van de prenten en het verhaal achter de totstandkoming in de dramatische oorlogstijd. Op verdenking van clandestiene activiteiten werd Werkman door de Duitsers opgepakt en zonder vorm van proces in april 1945 gefusilleerd.

Het was voor Eschauzier een bijzonder moment toen hij het enige exemplaar dat nog in particulier bezit was, door bemiddeling van de bekende Utrechtse antiquaar André Swertz, kon verwerven. Het was eigendom van Ate Zuithoff, de laatste nog levende 'schipper' van de Blauwe Schuit. Vervolgens deed hij iets waar een verzamelaar maar zelden toe overgaat: in de overtuiging dat zo'n kunstwerk te mooi en te belangrijk is om een verborgen bestaan in een privé-verzameling te leiden, schonk hij het aan de Koninklijke Bibliotheek. Bovendien stelde hij de uitgever Egbert Forsten in de gelegenheid er een schitterende facsimile van te maken.

De KB is in het bezit van een rijke collectie clandestiene en illegale publicaties uit de Tweede Wereldoorlog. De boeken zijn vaak politiek geëngageerd maar er zijn ook meer bellettristische werken. Gezien de beperkingen die de Duitsers oplegden werden de boeken merendeels in kleine oplage en onder moeilijke omstandigheden vervaardigd. Hendrik Nicolaas Werkman geldt als een van de belangrijkste kunstenaars/drukkers uit die periode. Tot op heden was er geen enkel exemplaar van de Chassidische Legenden in een Nederlandse bibliotheek te vinden. De KB is Eschauzier, oud-voorzitter van de Vereniging Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek, voor dit in alle opzichten kostbare geschenk dan ook bijzonder dankbaar.

• De Chassidische Legenden