Wapenboek Beyeren (1405)

Het Wapenboek Beyeren bevat meer dan duizend tekeningen van wapenschilden. Het is een soort 'who's who' van middeleeuwse ridders.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij het Wapenboek Beyeren. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

Het belang van wapenschilden in de middeleeuwen

Het Wapenboek Beyeren is geschreven door Claes Heynenzoon, die rond 1400 een van de belangrijkste diplomaten van de Nederlanden was. Het belang van de heraldiek (wapenkunde) was steeds groter geworden in de loop van de middeleeuwen.

Zowel op toernooien als op het slagveld waren ridders in helm en harnas volledig onherkenbaar, tenzij zij zich onderscheidden met een wapenschild. Bovendien werden de wapens gebruikt om aan te geven bij welke heer men hoorde, op het slagveld ook geen onbelangrijk gegeven. De heraut beheerde de wapenschilden en introduceerde de ridders bij toernooien. Een gedegen kennis van de internationale ridderschap hoorde dus bij zijn taak. De auteur legde zijn kennis van de internationale ridderschap vast in dit wapenboek.

Heraut 'Beyeren'

Het boek dankt zijn naam aan de samensteller, die het op 23 juni 1405 voltooide, zoals achterin staat vermeld:

Explicit iste liber per manus Beyeren quondam Gelre armorum regis de Ruris anno Domini milesimo quadringentesimo quinto in profesto Sancti Johannis Baptiste 

oftewel Hier eindigt dit boek van de hand van Beyeren, voorheen Gelre, wapenkoning van de Ruwieren, in het jaar des Heren duizend vierhonderd vijf op de dag voor die van de heilige Johannes de Doper.

De persoon die zich in het colofon ‘Beyeren’ noemt, stond dus eerder bekend als ‘Gelre’, zoals hij zelf meldt. We kennen ook zijn echte naam: Claes Heynenzoon (ca. 1345-1414). Rond 1400 was hij de meest prominente heraut in de Nederlanden en als zodanig als geen ander op de hoogte van het internationale ridderwezen. Herauten vervulden ceremoniële functies bij toernooien en gezantschappen, en waren gespecialiseerd in zaken als heraldiek, genealogie en riddereer.

Claes Heynenzoon schreef nog meer

Sommige herauten stelden hun specialistische kennis op schrift. Zo had Claes Heynenzoon in dienst van de hertog van Gelre aan het eind van de veertiende eeuw het ‘Wapenboek Gelre’ vervaardigd. Dat bevindt zich nu in KB Brussel (ms. 15652-56). Later stapte hij over naar het hof van de Hollandse graaf Albrecht van Beyeren en maakte hij daar het ‘Wapenboek Beyeren’ (nu dus in de KB Den Haag).

Heel bijzonder is dat van Claes Heynenzoon – naast zijn beide wapenboeken – nog meer autograaf materiaal bewaard is gebleven. De KB bewaart van hem bijvoorbeeld een verzamelhandschrift met kroniekfragmenten en een historiografisch kladboek. Deze codices zijn dus alle geschreven door de heraut zelf.

Vijf series wapenschilden

In zijn Hollandse wapenboek bracht heraut Beyeren vijf series wapenschilden bijeen:
I. 337 deelnemers aan een toernooi te Compiègne in februari 1238 [mogelijk een verschrijving, wellicht voor 1278];
II. 191 deelnemers aan een toernooi in Mons in 1310;
III. 404 deelnemers aan een expeditie tegen de Friezen in Kuinre in 1396;
IV. 122 deelnemers aan het beleg van Gorinchem in 1402;
V. 14 series van ‘Drie Besten’ (drie beste Jannen, Willemen, Adolfen, Dirken enz.)
In totaal telt het boek 1096 ingekleurde tekeningen. Heraut Beyeren stelde zelf de verzameling wapens van de deelnemers aan het beleg van Gorinchem samen; de overige series ontleende hij aan andere bronnen. 

Geschiedenis van het wapenboek Beyeren

Het wapenboek dook in de eerste helft van de negentiende eeuw op in het bezit van particuliere verzamelaars. In 1875 schreef de toenmalige eigenaar er een artikel over in een heraldisch tijdschrift. In 1933 werd er opnieuw over gepubliceerd en was het handschrift te zien op een tentoonstelling in Den Haag. Vijfentwintig jaar later werd het nogmaals geëxposeerd, in Delft, maar daarna viel het doek voor de wetenschappers. Het middeleeuwse boek was nog slechts indirect voor onderzoek beschikbaar, namelijk via een set foto’s bij de Hoge Raad van Adel.

Inhoudsopgave van het Wapenboek Beyeren

Het Wapenboek Beyeren is in 1581 verkeerd gebonden. In de presentaties op de KB-website is de oorspronkelijke volgorde hersteld: fol. 1-8, 18-35, 49-57, 36-48, 9-17, 58-65.