‘Bijzondere boekvormen’ in de collectie kinderboeken

De geschiedenis van pop-ups, insteekboeken en andere bijzondere kinderboeken aan de hand van voorbeelden, de meeste uit de collectie van de KB. De nadruk ligt op oudere uitgaven.

Bijzondere boekvormen zijn boeken die door hun vorm méér zijn dan twee kaften (platten) met pagina’s ertussen, bijvoorbeeld omdat de pagina’s als een harmonica zijn gevouwen of omdat een gedeelte van een illustratie naar voren komt bij het openen van het boek. ‘Bijzondere boekvormen’ zijn doorgaans kwetsbare boeken, die door gebruik gemakkelijk kapot kunnen gaan of incompleet kunnen raken, zeker als het kinderboeken betreft.

Vroege draaischijfboeken in de wetenschap

Technische onderdelen als draaischijven, flap- en vouwprenten bestonden al lang voordat ze in kinderboeken gebruikt werden. Al meer dan 700 jaar hebben boekontwerpers geprobeerd om de grenzen van het tweedimensionale boek op te rekken door bijvoorbeeld flapjes toe te voegen of draaiende delen te gebruiken om de (wetenschappelijke) tekst te ondersteunen. De werken van Apianus zijn de vroegste bewaard gebleven voorbeelden van boeken met draaischijven. Al in 1345 werden anatomische illustraties voorzien van flappen die opgetild konden worden om verborgen delen van het lichaam te onthullen. Pas in de negentiende eeuw werd het gebruik van beweegbare delen gangbaar voor kinderboeken.

De komst van de ‘harlequinades’

De Londense uitgever Robert Sayer maakte vanaf 1765 ‘turn-up books’ die speciaal gericht waren op vermaak. De illustraties konden mee veranderen met het verhaal. Deze publicaties bestaan uit één vel papier dat in vieren gevouwen wordt en dan opengesneden, zodat er twee rijen flappen ontstaan die geopend en gesloten kunnen worden. Deze vorm wordt ook wel ‘harlequinade’ genoemd, naar de toneelstukken met avonturen van Harlequin die vaak het onderwerp waren voor dit soort uitgaven.

Robert Sayer publiceerde vijftien van zulke boeken, die zeer populair waren en vaak werden gekopieerd door andere uitgevers, ook in het buitenland. Nederlandse voorbeelden zijn voor zover bekend helaas niet overgeleverd.

Harlequinade: Mother Shipton, 1771
Harlequinade: Mother Shipton, 1771
Harlequinade: Mother Shipton, 1771
Harlequinade: Mother Shipton, 1771

Aankleedpoppenboeken

Begin negentiende eeuw maakten S. en J. Fuller in Londen in vijf jaar tijd wel vijftien ‘aankleedpoppenboeken’. Bij elk boek zit een handgekleurde papieren pop die aangekleed kan worden met uitgeknipte kleertjes. De bekendste titel is The history of little Fanny. Fanny is een nietsnut die haar tijd voornamelijk besteedt aan spelen met haar poppen. Ze gaat naar het park en wordt daar beroofd van haar kleding. Het lezende kind kan dit naspelen door de papieren pop uit te kleden. Bij elke gebeurtenis daarna krijgt Fanny een bijpassende outfit aan. Aan het einde houdt Fanny in plaats van de nutteloze pop een boek vast.

Tien jaar later verschenen twee soortgelijke uitgaven in Nederland. De eerste was De weldadige Louize of het meisje in zesderlei gedaanten. Louize kan gekleed worden in diverse outfits die passen bij het verhaalverloop. Er was ook een variant met een jongen in de hoofdrol: De schalksche Willem in zesderlei gedaanten.

De weldadige Louize,  of Het meisje in  zesderlei gedaanten [1827] KW 1090 G 96

De weldadige Louize, of Het meisje in zesderlei gedaanten [1827]. Aanvraagnummer: KW 1090 G 96

‘Insteekboeken’

Aan het begin van de negentiende eeuw verschenen de eerste ‘insteekboeken’ op de markt. Bij deze boeken zitten losse figuurtjes die in een gleufje in de prenten van het boek gestoken kunnen worden. Een vroeg voorbeeld van een Nederlands uitgave is hett Fabel-spel voor de jeugd. Het leesboekje bevat twintig fabels. Er zit een losse prent bij van een landschap met gleufjes. Daarin passen twintig minutieuze figuurtjes. Achterin het boekje zit een uitvouwbaar blad waarop alle fabelen in het klein zijn afgedrukt zodat het kind kan zien hoe de figuurtjes geplaatst moeten worden bij een bepaalde fabel. De KB heeft twee exemplaren van dit boek; bij het ene ontbreekt het landschap, bij het andere ontbreken de figuurtjes.

A. Sturm; vert. G. van Sandwijk, Fabel-spel voor de jeugd, of Twintig beweegbare fabelen van Gellert, [1820]. Aanvraagnummer: KW 1088 C 17 / KW NOM R II 32
Fabel-spel voor de jeugd

A. Sturm; vert. G. van Sandwijk, Fabel-spel voor de jeugd, of Twintig beweegbare fabelen van Gellert, [1820]. Aanvraagnummer: KW 1088 C 17 / KW NOM R II 32

A. Sturm; vert. G. van Sandwijk, Fabel-spel voor de jeugd, of Twintig beweegbare fabelen van Gellert, [1820]. Aanvraagnummer: KW 1088 C 17 / KW NOM R II 32
Fabel-spel voor de jeugd

A. Sturm; vert. G. van Sandwijk, Fabel-spel voor de jeugd, of Twintig beweegbare fabelen van Gellert, [1820]. Aanvraagnummer: KW 1088 C 17 / KW NOM R II 32

A. Sturm; vert. G. van Sandwijk, Fabel-spel voor de jeugd, of Twintig beweegbare fabelen van Gellert, [1820]. Aanvraagnummer: KW 1088 C 17 / KW NOM R II 32
Fabel-spel voor de jeugd

A. Sturm; vert. G. van Sandwijk, Fabel-spel voor de jeugd, of Twintig beweegbare fabelen van Gellert, [1820]. Aanvraagnummer: KW 1088 C 17 / KW NOM R II 32

‘De nieuwe rijschool’

De nieuwe rijschool uit 1856 geldt als het eerste beweegbare Nederlandse kinderboek. Tot tien jaar geleden was het bestaan van dit prentenboek bij boekhistorici bekend, maar niemand had het ooit gezien. Tot er een exemplaar opdook op een veiling. De KB heeft het daar kunnen kopen en Theo Gielen heeft toen een artikel over dit bijzondere prentenboek gepubliceerd in De Boekenwereld.

In het prentenboek staan zes platen van dieren en hun berijders. Het dier bestaat uit twee delen: de achterkant staat in het boek gedrukt en de voorkant is een los onderdeel dat met een lipje in een gleufje in de plaat is gestoken. Ook de berijder bestaat uit twee losse onderdelen met lipjes, een bovenkant en onderkant. De losse onderdelen zijn zo gemaakt dat ze op talloze manieren met elkaar gecombineerd kunnen worden tot komische wezens.

Het is voor het eerst dat het speelelement van insteken en combineren belangrijker is dan de teksten van een boek.

A. van der Hoop Jr'szoon, De nieuwe rijschool, [1856] Aanvraagnummer: KW 2281 A 136
De nieuwe rijschool

A. van der Hoop Jr'szoon, De nieuwe rijschool, [1856] Aanvraagnummer: KW 2281 A 136

A. van der Hoop Jr'szoon, De nieuwe rijschool, [1856] Aanvraagnummer: KW 2281 A 136
De nieuwe rijschool

A. van der Hoop Jr'szoon, De nieuwe rijschool, [1856] Aanvraagnummer: KW 2281 A 136

A. van der Hoop Jr'szoon, De nieuwe rijschool, [1856] Aanvraagnummer: KW 2281 A 136
De nieuwe rijschool

A. van der Hoop Jr'szoon, De nieuwe rijschool, [1856] Aanvraagnummer: KW 2281 A 136

Cosmorama voor de jeugd

In het Cosmorama voor de jeugd wordt op een andere manier gebruikgemaakt van insteekplaatjes. Op de afbeelding ziet u een kiosk. Het verhaal gaat over een meisje dat steeds een ander plaatje achter de opening in de kiosk schuift zodat er steeds iets anders te zien is: een bloemenvaas, of een meisje dat vlinders vangt, of een mandolinespeler. Het kind kan meespelen door steeds één van de losse kaartjes achter de opening te schuiven. In dit boek staan verschillende van zulke verhalen met elk een eigen plaat en bijbehorende losse kaartjes.

Cosmorama voor de jeugd, [ca. 1875] Aanvraagnummer: KW 2296 C 33
Cosmorama voor de jeugd

Cosmorama voor de jeugd, [ca. 1875] Aanvraagnummer: KW 2296 C 33

Cosmorama voor de jeugd, [ca. 1875] Aanvraagnummer: KW 2296 C 33
Cosmorama voor de jeugd

Cosmorama voor de jeugd, [ca. 1875] Aanvraagnummer: KW 2296 C 33

‘Hoofdenboeken’

We gaan weer even terug in de tijd. Vanaf ongeveer 1840 gingen de ontwikkelingen op het gebied van bijzondere boekvormen erg snel. Op verschillende plaatsen in Europa werden bijzondere kinderboeken op de markt gebracht, zoals de ‘hoofdenboeken’. Op de binnenkant van het achterplat is een afbeelding van een hoofd is aangebracht. In alle voorafgaande pagina’s is een gat gemaakt waardoor dat hoofd zichtbaar is. Het hoofd kan een 2D-afbeelding zijn of zelfs een in 3D gemaakt van papier-maché of gebakken klei.

Vanwege de ouderdom van het boek zijn dergelijke 3D-hoofdjes meestal erg beschadigd overgeleverd. Daardoor krijgen ze een wat lugubere uitstraling. In Nederland gaven de Gebroeders Belinfante in Den Haag in één jaar vier van zulke hoofdenboeken uit.

The jolly old man, who sings Down, derry down, [1865]. Aanvraagnummer: KW 1087 A 82
The jolly old man, who sings Down, derry down

The jolly old man, who sings Down, derry down, [1865]. Aanvraagnummer: KW 1087 A 82

The jolly old man, who sings Down, derry down, [1865]. Aanvraagnummer: KW 1087 A 82
The jolly old man, who sings Down, derry down

The jolly old man, who sings Down, derry down, [1865]. Aanvraagnummer: KW 1087 A 82

The jolly old man, who sings Down, derry down, [1865]. Aanvraagnummer: KW 1087 A 82
The jolly old man, who sings Down, derry down

The jolly old man, who sings Down, derry down, [1865]. Aanvraagnummer: KW 1087 A 82

'Stofboeken’

In de jaren zestig van de negentiende eeuw verscheen een nieuw soort kinderboeken: de zogenaamde ‘stofboeken’. Uitgever A. Tjaden uit Deventer publiceerde Lina het vermiste kind en Rudolf en Suzanna. De afgebeelde hoofdpersonen dragen kleding van echt textiel. Op de platen zijn zorgvuldig kleine stukjes stof geplakt om een driedimensionaal effect te bereiken. Er zijn in Nederland drie van zulke stofboeken bekend; alle drie zijn gemaakt naar Engelse voorbeelden.

Rudolf en Susanna, of Beloonde ouderliefde, [ca.1865]. Aanvraagnummer: KW Ki 6653
Rudolf en Susanna

Rudolf en Susanna, of Beloonde ouderliefde, [ca.1865]. Aanvraagnummer: KW Ki 6653

Rudolf en Susanna, of Beloonde ouderliefde, [ca.1865]. Aanvraagnummer: KW Ki 6653
Rudolf en Susanna

Rudolf en Susanna, of Beloonde ouderliefde, [ca.1865]. Aanvraagnummer: KW Ki 6653

Vroege pop-upboeken

De gebroeders Belinfante publiceerden met Roodkapje een vroeg pop-up-boek. Er zijn acht bladen met uitgesneden voorstellingen in steendruk. De illustraties bestaan ieder uit drie litho's die onderling door een lintje verbonden zijn. De litho’s kunnen omhooggeklapt worden zodat ze achter elkaar komen te staan. Hierdoor ontstaat diepte in de voorstelling. De techniek van de pop-up werd bedacht door Dean & Son voor de reeks ‘New scenic books’, bestaande uit Roodkapje, Robinson Crusoe, Assepoester en Aladdin.

Roodkapje, [1865]. Aanvraagnummer: KW 1087 A 36

Roodkapje, [1865]. Aanvraagnummer: KW 1087 A 36

‘Trekprentboeken’

De boerderij: nieuw beweegbaar prentenboek doet zijn naam eer aan. De platen in dit prentenboek zijn voorzien van losse onderdelen die op één punt zijn bevestigd, zodat ze kunnen scharnieren. Door middel van een trekstrip kan de lezer een bepaald gedeelte van de voorstelling laten bewegen, of zelfs twee onderdelen tegelijk. In het digitale topstuk op deze website zijn bewegende afbeeldingen opgenomen: de arm van de zaaier zwaait, varkenskoppen en poezenstaarten bewegen en werktuigen zoals de zeis gaan op en neer (kijk hiervoor in de ‘rondleiding’ bij het boek).

‘Jaloezieboeken’

In de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw waren de beweegbare kinderboeken op hun hoogtepunt. Telkens wat anders is een zogenaamd ‘jaloezieboek’. Elke illustratie bestaat in feite uit twee afbeeldingen die in stroken zijn gesneden en in elkaar zijn geschoven zodat de ene voorstelling de andere afdekt. De lezer kan aan een kartonnen strip onderaan de pagina’s trekken en dan schuift de ene afbeelding over de andere.

Het KB-exemplaar is helaas niet in erg goede staat, maar het voordeel daarvan is dat u kunt zien hoe de techniek er aan de achterkant uit ziet. Dit prentenboek is gemaakt naar voorbeeld van Dean and Son’s New book of dissolving pictures.

Telkens wat anders, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 3368
Telkens wat anders

Telkens wat anders, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 3368

Telkens wat anders, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 3368
Telkens wat anders

Telkens wat anders, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 3368

Telkens wat anders, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 3368
Telkens wat anders

Telkens wat anders, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 3368

‘Groeipaginaboeken’

De bladzijdes in het ‘groeipaginaboek’ Asschepoester zijn verschillend van breedte, zodat er bij het omslaan van een pagina gedeeltelijk iets nieuws te zien is, maar ook nog een deel van de vorige opening zichtbaar blijft.

Hier is het voorste gedeelte van Assepoester gedrukt op een smalle pagina, terwijl haar rug en krukje op een volgende pagina staan. Als u de eerste strook omslaat, dan verschijnt plotseling een fee terwijl de rest van de afbeelding hetzelfde blijft. Op het omslag noemt de uitgever dit een ‘tooverboek’.

S.J. Andriessen, Asschepoester, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 1139
Asschepoester

S.J. Andriessen, Asschepoester, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 1139

S.J. Andriessen, Asschepoester, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 1139
Asschepoester

S.J. Andriessen, Asschepoester, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 1139

S.J. Andriessen, Asschepoester, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 1139
Asschepoester

S.J. Andriessen, Asschepoester, [1875]. Aanvraagnummer: KW Ki 1139

Lothar Meggendorfer: een meester in beweging

Lothar Meggendorfer was een Duitse illustrator die beroemd is om zijn vele bijzondere boekvormen. Hij heeft zo’n 100 boeken gemaakt die vol vernuftige technieken zitten. Zijn ‘schimmenspelboeken’ zijn er een voorbeeld van: door aan een lipje te trekken kan de lezer een onderdeel laten bewegen. Soms kun je door één lipje te bewegen verschillende onderdelen in beweging zetten die met elkaar zijn verbonden. Voorin de boeken liet Meggendorfer vaak een versje drukken, waarin de lezer tot voorzichtigheid werd gemaand. De boeken zijn door hun kwetsbaarheid tamelijk zeldzaam, maar ze zijn zo populair dat er ook facsimile’s van gemaakt zijn.

L. Meggendorfer, Bewegliche Schattenbilder: II Vorstellung, [1886]. Aanvraagnummer: KW BJ Z1434
Bewegliche Schattenbilder

L. Meggendorfer, Bewegliche Schattenbilder: II Vorstellung, [1886]. Aanvraagnummer: KW BJ Z1434

L. Meggendorfer, Bewegliche Schattenbilder: II Vorstellung, [1886]. Aanvraagnummer: KW BJ Z1434
Bewegliche Schattenbilder

L. Meggendorfer, Bewegliche Schattenbilder: II Vorstellung, [1886]. Aanvraagnummer: KW BJ Z1434

‘Wonderboeken voor ’t jonge Nederland’

Uitgever Van Egmond & Heuvelink maakte drie prentenboeken in de reeks ‘Wonderboeken voor ’t jonge Nederland’. De auteurs van het handboek Lust en Leering schrijven hierover: ‘Tot het beste wat er op dit gebied gemaakt [is en] in de negentiende eeuw voor Nederlandse kinderen op de markt is gebracht, behoren stellig de uitklap-prentboeken van Elise van Calcar.’ Tot voor kort waren er geen exemplaren van deze prentenboeken in een openbare collectie in Nederland, maar het is de KB recentelijk gelukt om alle drie de delen te kopen.

Elk boek bevat vier verhalen, met elk één gewone paginagrote afbeelding en één bijzondere, die aan drie kanten flappen heeft die geopend kunnen worden. Dezelfde platen zijn ook gebruikt in tenminste één Zweeds prentenboek en drie Engelse. De verhalen in die boeken zijn totaal anders dan de Nederlandse. In het tijdschrift De Boekenwereld is een artikel verschenen over deze uitklapprentboeken.

Elise van Calcar, Nooit uitgekeken, 1873. Aanvraagnummer: KW GW A105978
Nooit uitgekeken

Elise van Calcar, Nooit uitgekeken, 1873. Aanvraagnummer: KW GW A105978

Elise van Calcar, Nooit uitgekeken, 1873. Aanvraagnummer: KW GW A105978
Nooit uitgekeken

Elise van Calcar, Nooit uitgekeken, 1873. Aanvraagnummer: KW GW A105978

Moderne pop-ups

Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werd het stiller op het gebied van bijzondere boekvormen voor kinderen. Rond 1970 ontstond een tweede bloeiperiode waarin vele bijzondere boekvormen werden gemaakt. Met name pop-ups werden razend populair.

Vojtech Kubasta maakte zijn prentenboeken in jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw. De Tsjech heeft een heel kenmerkende eigen stijl van illustreren en zijn prentenboeken zitten vol verrassingen. Naast de pop-ups zijn er allerlei andere elementen die d.m.v. lipjes en strookjes bewogen kunnen worden. Kubastas prentenboeken werden in Praag geproduceerd voor het buitenland. Zijn werk is in 24 talen vertaald en er zijn meer dan 35 miljoen exemplaren verkocht.

Kubasta, Doornroosje, [1972]. Aanvraagnummer: KW GW A106919
Doornroosje

Kubasta, Doornroosje, [1972]. Aanvraagnummer: KW GW A106919

Kubasta, Doornroosje, [1972]. Aanvraagnummer: KW GW A106919
Doornroosje

Kubasta, Doornroosje, [1972]. Aanvraagnummer: KW GW A106919

Een beroemde pop-upmaker van rond de eeuwwisseling is Robert Sabuda. Deze Amerikaanse paper engineer heeft drie keer de prestigieuze Meggendorfer Prijs gewonnen van de Movable Book Society. Sabuda weet een enorme diepte te creëren in zijn pop-ups en ze zijn zo ontworpen dat ze ook altijd weer goed dicht kunnen vouwen. De lege ruimte aan de randen van de bladspiegel vult hij vaak met afzonderlijke mini-pop-ups.

Robert Sabuda, Pop-up dinosauriërs, 2005. Aanvraagnummer: 4227074

Robert Sabuda, Pop-up dinosauriërs, 2005. Aanvraagnummer: 4227074

‘Zet je tanden in dit boek’

‘Objectbanden’ zijn boeken die zijn vormgegeven om eruit te zien als een bepaald object dat bij de inhoud van het verhaal past. Sams sandwich is vormgegeven als een sandwich. De pagina’s kunnen opengevouwen worden zodat er ingrediënten over de randen van de bladspiegel uitsteken. De platten zijn beide een centimeter dik en ze zijn bedrukt als een boterham, dus na het lezen van alle pagina’s heeft u een ‘echte’ sandwich in handen. De Engelse maker van dit boek, David Pelham, heeft meerdere van dit soort uitgaven gemaakt. In de meeste etenswaren zitten vieze dingen verstopt, zoals een dode goudvis in een bonbon en hier een worm tussen de komkommerschijfjes.

David Pelham, Sam's sandwich, 1990. Aanvraagnummer: KW BJ 50441

David Pelham, Sam's sandwich, 1990. Aanvraagnummer: KW BJ 50441

‘Carrousels’ en ‘huisjesboeken’