Evangeliarium van Egmond

Het Evangeliarium van Egmond is een perkamenten handschrift dat beroemd is geworden doordat graaf Dirk en gravin Hildegard van 'Holland' er in 975 hun beeltenis in laten zetten. Meer dan duizend jaar later zijn Dirk en Hildegard de oudste Nederlanders van wie een afbeelding bestaat.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij het Evangeliarium van Egmond. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

De lotgevallen van middeleeuwse handschriften

Net als de meeste middeleeuwse handschriften heeft het Evangeliarium een boeiend leven achter de rug. Het mag een wonder heten dat het al die eeuwen van natuurrampen en oorlogen bijna onbeschadigd heeft overleefd. Dat heeft het handschrift zeker ook te danken aan het perkament waarop het is geschreven. Perkament is gemaakt van dunne dierenhuid, en dat gaat veel langer mee dan bijvoorbeeld papier.

Handschriften zijn in de middeleeuwen een kostbaar bezit, niet alleen vanwege het perkament maar ook omdat ieder exemplaar met de hand is (over)geschreven. De handschriften op perkament gaan vele generaties mee. Soms brengen nieuwe eigenaars veranderingen aan in de tekst of voegen zij nieuwe illustraties toe.

Evangeliarium van Egmond, opening Lucasevangelie

Opening van het Lucasevangelie in het Evangeliarium van Egmond.

Wat een Evangeliarium is

Een Evangeliarium is een boek dat de vier evangelies bevat uit de christelijke traditie. Mattheus, Marcus, Lucas en Johannes waren leerlingen van Christus die ieder hun eigen versie opschreven van het leven, de dood en de opstanding van hun leermeester. Die vier verhalen staan centraal in het christendom. De teksten zijn in het Latijn. Dat was vele eeuwen lang de voertaal in de katholieke kerk.

Evangeliarium van Egmond Opening evangelie van Mattheus

Opening van evangelie van Mattheus in het Evangeliarium van Egmond.

Geschiedenis van het Evangeliarium van Egmond

Wij kennen dit handschrift onder de naam ‘Evangeliarium van Egmond’, naar de schenking aan die abdij door Dirk en Hildegard, maar het oudste deel ervan is gemaakt in Reims, Noord-Frankrijk, tussen 850 en 875. Het is dan een vrij eenvoudig boek met een enkele versierde initiaal (beginletter).

Evangeliarium van Egmond, Initiaal

Sierinitiaal op fol. 71r

De vroegste veranderingen worden aangebracht in Noord-Frankrijk, tegen het einde van de negende eeuw. Ieder evangelie krijgt een set van vier sierpagina’s, met onder meer een portret van de evangelist. Ook worden er ‘canontafels’ toegevoegd – lijsten met verwijzingen naar teksten die overeenkomen in de verschillende evangelies.

Evangeliarium van Egmond, Sierpagina
Sierpagina

Sierpagina bij het evangelie van Mattheus.

Evangeliarium van Egmond, canontafel
Canontafel

Een canontafel is een opsomming van corresponderende tekstgedeelten in de vier evangelies.

Hoe en wanneer het handschrift naar Nederland is gekomen, weten we niet, alleen dat Dirk en Hildegard er aan het eind van de tiende eeuw over kunnen beschikken.

Dirk en Hildegard en het Evangeliarium

Dirk en Hildegard zijn graaf en gravin van het gebied dat later Holland zal heten. De geschiedenis vertelt dat Dirk een mannenklooster laat bouwen met een stenen abdijkerk. Het is mogelijk dat het handschrift een geschenk van Dirk en Hildegard is bij de wijding van die kerk rond 975. In ieder geval vinden de graaf en zijn vrouw de schenking een belangrijke gebeurtenis, zo belangrijk dat zij achterin het handschrift twee nieuwe illustraties laten opnemen, waarop zij zelf staan afgebeeld. Die illustraties hebben Dirk en Hildegard beroemd gemaakt: zij zijn de oudste landgenoten van wie we een afbeelding hebben.

Evangeliarium van Egmond, Dirk en Hildegard

Dirk en Hildegard leggen het handschrift op het altaar van de abdijkerk.

De illustraties van Dirk en Hildegard

Dirk II (ca. 932-988) is een Friese graaf die van 965 tot zijn dood heerst over het gebied dat we we nu Noord- en Zuid-Holland noemen. Hildegard komt uit Vlaanderen. Zij trouwt rond 950 met Dirk.

Wie de illustraties van de graaf en de gravin heeft gemaakt, is niet bekend. Boven de linkerafbeelding staat in het Latijn een toelichting bij de illustratie: ‘Dit boek is geschonken door Dirk en zijn geliefde vrouw Hildegard aan de gezegende vader Adalbert, opdat hij hen rechtvaardig zal gedenken in eeuwigheid.’ In de voorstelling leggen Dirk en Hildegard het boek op een altaar. Op de achtergrond zien we de abdijkerk van Egmond. Ook dat is bijzonder, want dit is de oudste afbeelding van een gebouw in Nederland.

Evangeliarium van Egmond, Dirk en Hildegard

Dirk en Hildegard knielen voor Sint Adalbertus.

Op de rechterpagina zien we hoe Dirk en Hildegard knielen voor Sint Adalbertus om hem te vragen voor hen te bemiddelen bij Christus. Ook hier staat in de linkermarge een toelichting in het Latijn: ‘Meest verheven Heer, ik smeek u nadrukkelijk met welwillendheid om te waken over het welzijn van deze mensen, die zoveel moeite hebben gedaan om u op een waardige manier te dienen.’

Een middeleeuwse prachtband

Dirk en Hildegard laten ook een nieuwe band maken voor het handschrift. Die band moet schitterend zijn geweest. De platten (voor- en achterkant) waren van eikenhout met goudblik, en de band was bezet met edelstenen.

Zwerftocht van het Evangeliarium

Het handschrift blijft zes eeuwen lang bewaard in de abdij van Egmond. Tijdens de Opstand tegen Spanje gaat het mis. In 1573 wordt de abdij geplunderd en grotendeels verwoest. Gelukkig blijkt het handschrift in veiligheid te zijn gebracht, want het duikt in 1583 in Keulen op. Helaas zonder de middeleeuwse sierband.

In 1688 bevindt het handschrift zich in de Geertekerk in Utrecht. Dat weten we uit een aantekening die in het handschrift zelf is gemaakt:

Evangeliarium van Egmond, aantekening

Aantekening uit 1688 waarin gemeld wordt dat het Evangeliarium zich bevindt in de Geertekerk in Utrecht.

Waarschijnlijk is het handschrift in Utrecht gebleven, want daar wordt het in 1805 herontdekt door de Utrechtse archivaris Petrus van Musschenbroek. Petrus tipt direct zijn beschermheer Henrik van Wijn, die er al in 1812 uitvoerig over schrijft in Huiszittend leeven (deel 2, p. 329-286). Van Wijn zegt dat het handschrift nu steekt in een ‘bruin-lederen, op den rug geribden band, met houten berderen [=voor- en achterkant]’, waarop ‘eenig ingedrukt lijstwerk, met mannetjes, bloemen, enz.’ De band draagt het jaartal 1574.

Het Evangeliarium van Egmond en de KB

In 1830 koopt koning Willem I het handschrift voor 800 gulden. Hij laat het onderbrengen in de Koninklijke Bibliotheek. Daar is het twee keer van een nieuwe band voorzien, in 1949 en ten slotte in 1995.

Evangeliarium van Egmond, band 1995

Witte geitenleren boekband uit 1995.

Beschrijving van het handschrift

Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, 76 F 1.
Reims, derde kwart negende eeuw.
Perkament, 218 fol., 232×205 (158×127) mm, 1 kolom, 20 regels. Witte leren band uit 1995.

fol. 1r-6r: prologen (fol. 1r-2v: brief van Hieronymus aan paus Damasus I, inc. Novum opus
fol. 2v-4v: proloog op Hieronymus' commentaar op het evangelie van Mattheus, inc. Plures fuisse
fol. 4v-5v: Eusebius Carpiano fratri salutem - brief van Eusebius aan Carpianus, inc. Ammonius quidam
fol. 5v-6r: Hieronimus Damaso papae - brief van Hieronymus aan paus Damasus I, inc. Sciendum etiam)
fol. 7r-8r: capitula Mattheus
fol. 8r-8v: proloog Mattheus
fol. 9r: lijst van ministerialen [van Rinnegom; 1264] [OHZ III, nr. 1361]
fol. 9v: oorkonde 1251 [OHZ II, nr. 893]
fol. 10v-16r: canontafels
fol. 16v-17r: sierbladzijden Mattheus (symbool, portret, incipit, initiaal)
fol. 19r-66v: evangelie Mattheus
fol. 67r-68r: capitula Marcus
fol. 68r-68v: proloog Marcus
fol. 69v-71v: sierbladzijden Marcus (symbool, portret, incipit, initiaal)
fol. 71ar-99v: evangelie Marcus
fol. 100r-100v: proloog Lucas fol. 100v-102v: capitula Lucas fol. 104v-106r: sierbladzijden Lucas (symbool, portret, incipit, initiaal) fol. 103v, 106v-156r: evangelie Lucas
fol. 157r-157v: proloog Johannes
fol. 157v-160r: capitula Johannes
fol. 161v-163r: sierbladzijden Johannes (symbool, portret, incipit, initiaal)
fol. 160v, 163v-199v: evangelie Johannes
fol. 200r-213v: capitula evangeliorum
fol. 214v-215r: schenkingsminiaturen Dirk en Hildegard
fol. 216v: oorkonde 1291 [OHZ IV, nr. 2556]
(Cursief gezette folia zijn 13de-eeuwse toevoegingen)

Literatuur

J.P. Gumbert, ‘Het Egmonds Evangeliarium: van ontstaan tot restauratie’, in: G.N.M. Vis (red.), Het klooster Egmond: hortus conclusus, Hilversum 2008 (Egmondse Studiën, 5), p. [17]-44.
Ed van der Vlist, Schitterende schatten. Verluchte handschriften in de Koninklijke Bibliotheek. Amersfoort/Brugge 2011, p. 33-38.