Atlas Ortelius

De Atlas Ortelius is de eerste ‘moderne’ wereldatlas. Abraham Ortelius maakt zijn Theatrum orbis terrarum aan het eind van de zestiende eeuw in Antwerpen. Ortelius laat een aantal bestaande kaarten opnieuw tekenen in een standaardformaat en geeft ze uit als boek.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij de Atlas Ortelius. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

Antwerpen: dé kaartenstad van de zestiende eeuw

In de zestiende eeuw zijn Frankrijk, Spanje en Engeland de machtigste landen van Europa. Vergeleken bij hen stellen Vlaanderen en Holland niet veel voor. Maar de kleine Nederlanden ontwikkelen een andere kracht: de internationale handel en scheepvaart, eerst binnen Europa, later over de hele wereld.

De Opstand van de Nederlanden tegen Spanje is een extra stimulans voor verre zeereizen. Van oudsher voerden de Portugezen specerijen aan uit Indië, maar die handel komt door de oorlog stil te liggen. De bewoners van de Lage Landen moeten nu zelf op zoek naar leveranciers van de specerijen die Nederlanders zo zijn gaan waarderen.

Er ontstaat een grote behoefte aan goede (zee-)kaarten. Antwerpen is het centrum van de internationale handel, en daar komt de kunst van het kaartenmaken (cartografie) tot grote bloei.

In Ortelius’ tijd bestaan er nog geen atlassen zoals wij die kennen. Wel losse kaarten voor zeelui en samengestelde atlassen die op bestelling worden gemaakt. Meestal bestaan die uit kaarten van verschillend formaat en de schaal varieert ook.

Ortelius krijgt waarschijnlijk van Mercator de suggestie om de geografische kennis en kaarten van de hele wereld uit allerlei bronnen te verzamelen en te verspreiden onder een brede groep mensen. Zo ontstaat het idee van een ‘moderne’ atlas: een verzameling kaarten gebundeld in een boek, van gelijk formaat en op dezelfde schaal, die speciaal voor de uitgave (opnieuw) in koper gegraveerd worden. Het boek wordt door de uitgever in meerdere exemplaren op de markt gebracht, ook dat is nieuw.

Productie van Ortelius’ atlas

De productie van de atlas is een flinke onderneming. Ortelius zoekt voor de eerste druk het beste materiaal bij elkaar dat hij kent. Hij tekent alle 53 kaarten zelf over op standaardformaat en zet er beschrijvingen bij van landen en plaatsen. Ten slotte zet hij er een bronvermelding bij naar de originele kaart, wat in de zestiende eeuw nogal ongebruikelijk is. Iedere kaartenmaker gebruikt wel koperplaten van voorgangers, en zet daar zelden de bron bij.

Als de kaarten zijn getekend, laat Ortelius ze in een koperen plaat graveren door Frans Hogenberg en zijn assistenten Ambrosius en Ferdinand Aertsen. Gillis Coppens van Diets doet het drukwerk. De atlas krijgt de naam Theatrum orbis terrarum ofwel Theater van de wereld.

De eerste editie verschijnt in 1570 in het Latijn.

Nederlandse editie voor een breed publiek

In 1571 verschijnt de eerste Nederlandse editie. Opvallend is dat de teksten niet rechtstreeks uit het Latijn zijn vertaald, maar speciaal zijn gemaakt voor een algemeen, niet wetenschappelijk publiek. Zo schrijft Ortelius dat Den Haag het beste dorp van Europa is, en dat de inwoners geen muren willen, omdat ze liever in het beste dorp wonen dan in een stad als zoveel andere steden.

De atlas van Ortelius wordt een bestseller

De atlas van Ortelius is meteen een groot succes. Hoewel zo’n atlas voor een koper een hele investering is, zeker met ingekleurde kaarten, zijn er genoeg rijke burgers die hun kennis van de wereld willen vergroten. De eerste editie is dan ook snel uitverkocht. Ortelius besluit om nieuwe edities te maken, met meer kaarten. Ook verschijnen vertalingen in het Duits, Frans, Spaans en later in het Engels en het Italiaans. Die latere edities worden vanaf 1579 gemaakt door de beroemde Antwerpse drukker Christoffel Plantijn.

Het noorden ligt niet bovenaan de pagina

Wat opvalt in de Atlas van Ortelius is dat het noorden niet altijd bovenaan de pagina ligt. In de zestiende eeuw is de plaatsing van het noorden nog niet gestandaardiseerd. De kaart wordt zo voordelig mogelijk op de plaat gezet. Dat leidt bijvoorbeeld tot een onverwachte kaart van Holland met de Noordzee aan de onderzijde (kaart 35).

De Atlas Ortelius van de KB

De atlas die hier online staat, bevat de 53 kaarten met de teksten uit de eerste Nederlandse editie uit 1571 met latere aanvullingen. De laatste kaart is uit 1584. Het boek moet dus daarna gebonden zijn. De beschrijvingen van de landen zijn in het Nederlands, maar op de kaarten zelf staan Latijnse namen. Om alle kaarten alleen voor de namen iedere keer opnieuw te graveren was veel te kostbaar.

Dit exemplaar is afkomstig van de familie Hommes, maar is overgeleverd via de bankiersfamilie Van der Lynden uit Dordrecht. In het boek zijn nog meer sporen van namen te vinden. Leesbaar is: ‘Dit boeck behoort toe aan J.-L. Muyshondt, Med. Selzaete’. Hij is ʻofficier van gezondheidʼ en is op 72-jarige leeftijd overleden in Zelzate op 22 mei 1850. Een tweede, vermoedelijk latere naam is maar half leesbaar, ‘Mathilde’.

De KB heeft de atlas in 2013 gekocht met steun van de Vereniging Vrienden.

De KB heeft nog vier andere uitgaven van de Atlas Ortelius: twee Latijnse edities (Antwerpen, 1592, 134 kaarten; ingekleurd; Antwerpen 1595, 147 kaarten; ongekleurd); een Nederlandse (Antwerpen 1598; 91 kaarten; incompleet; ongekleurd) en een Italiaanse (Antwerpen 1608; deels incompleet; 166 kaarten; ongekleurd). Bij al deze atlassen zijn de namen op de kaarten in het Latijn maar de beschrijvingen van landen in de genoemde taal.

Lange tijd ontbrak de hier gedigitaliseerde editie eerste Nederlandse editie in de KB-collectie. En juist deze is van groot belang – dit exemplaar in het bijzonder omdat er alleen maar Nederlandse teksten staan. Van kaarten die alleen met Latijnse tekst bekend zijn is de achterkant blanco.

Interessant is bovendien dat de KB in 1994 een belangrijke collectie van 163 brieven van Abraham Ortelius verwerft (aanvraagnummer 79 C 4). In deze brieven wisselt Ortelius allerlei ideeën uit met belangrijke geleerden uit zijn tijd.

De KB-collectie kaarten

Het boek past uitstekend in de cartografische collectie van de KB , die een groot aantal oude atlassen (ca. 350) en oude kaarten (ca. 2.500) bevat, zoals de Blaeu-atlas en de Atlas de Wit. Ook de Atlas van der Hagen is een topstuk met veel prachtige oude kaarten. Sinds 2009 worden de kaarten in alle atlassen geïnventariseerd en beschreven in de KB-catalogus. Bij elke atlas is precies beschreven welke kaarten erin te vinden zijn. Op de pagina ‘Atlassen in de KB’ wordt bijgehouden welke oude en nieuwe atlassen de KB bezit.

Ortelius atlas, typus orbis terrarum

Wereldkaart uit 1571. In het gebied van de zuidpool staat ‘Terra Australis nondum cognita’ ofwel gebied dat nog niet bekend is. En dat is lang niet het enige stuk van de wereld dat nog niet in kaart is gebracht.

Beschrijving

Abraham Ortelius, Theatre, oft Toonneel des aerdt-bodems ; waer inne te siene sijn de landt-tafelen van de geheele weerelt: met een corte verclaringe der seluer. [Antwerpen 1571-1584]. Gedrukt door Gillis Coppens van Diest. Aanvraagnummer KW 1046 B 17.

Literatuur

M. van den Broecke, Ortelius' Theatrum Orbis Terrarum (1570-1641). Characteristics and development of a sample of on verso map texts. Utrecht 2009.
M. van den Broecke, Ortelius atlas maps. An illustrated guide. 2e herziene druk. ’t Goy-Houten 2011.
C. Koeman (comp., ed.), Atlantes neerlandici. Bibliography of terrestrial, maritime and celestial atlases and pilot books, published in the Netherlands up to 1880. Amsterdam, 1967-1985; dl. III, nr. Ort 31
P. van der Krogt, Koeman's Atlantes neerlandici; III: Ortelius's Theatrum orbis terrarum, De Jode's Speculum orbis terrarum, The Epitome, Caert-thresoor and Atlas minor, The atlases of the XVII provinces, and other atlases published in the Low Countries

Document(en)