Stedenatlas De Wit

De stedenatlas van Frederick de Wit is de Google Earth van de zeventiende eeuw. Bijna ieder huis, iedere boom en iedere achtertuin van de steden uit de Lage Landen is afgebeeld. Zoek uw geboortehuis op in het oude centrum van Leiden. Kijk hoe de was ligt te bleken buiten de bebouwing van Den Haag.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij de Stedenatlas De Wit. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

Atlas de Wit: een kolossale stedenatlas

De kaarten zijn zeer gedetailleerd, en daarom zijn ze heel geschikt voor ‘leunstoeltoerisme’ – reizen vanuit uw stoel. Op de kaart van Haarlem, bijvoorbeeld, is het oude centrum heel goed te zien. Wie daar woont, kan zonder moeite zijn eigen huis terugvinden en de route naar de Sint-Bavo uitstippelen.

Stedenatlas de Wit

Haarlem (plaat 15). De plattegrond is zo gedetailleerd dat u er bijna in kunt rond lopen.

Bij sommige steden zijn extra prenten toegevoegd. Ze tonen levendige straattaferelen uit de zeventiende eeuw die de moeite van het inzoomen op uw scherm meer dan waard zijn.

Stedenatlas de Wit

Amsterdam: De Dam met het Stadhuis en de Waag, de Nieuwe Kerk, de Beurs en de Oude Kerk (plaat 18d).

Op de Amsterdamse platen zien we goed geklede heren rondlopen in de Beurs, we zien mannen met paarden die tonnen voortslepen – het meest gebruikte verpakkingsmateriaal uit die tijd. We zien honden springen, kinderen spelen en een marktkoopvrouw met haar koopwaar.

Stedenatlas de Wit

Amsterdam in 1698 (plaat 18). Op een al bestaande kaart zijn de nieuwe uitbreidingen ingetekend. Onderaan is aangegeven waarop Amsterdams rijkdom is gebouwd: scheepvaart, slavenhandel en de productie van boeken en kaarten.

In de zestiende eeuw is Antwerpen het centrum van de cartografie. Maar als de Spanjaarden tijdens de Nederlandse Opstand in 1585 Antwerpen veroveren, verhuizen veel kaartenmakers naar het noorden. Amsterdam wordt het nieuwe centrum van de cartografie. Er zijn beroemde kaartenmakers aan het werk, zoals Willem Jansz Blaeu met zijn zoon Joan, en Johannes Janssonius.

Deze twee firma’s zijn grote concurrenten van elkaar en apen elkaar ook vaak na. Allebei willen ze een boek uitgeven over alle steden in Europa. Blaeu is als eerste klaar met zijn uitgave, in 1649. Hij heeft alle kaarten opnieuw laten tekenen. Acht jaar later komt de atlas van Janssonius uit. Hij heeft niet alles opnieuw laten tekenen, maar gebruikt soms drukplaten uit de bestaande Atlas van Braun en Hogenberg.

Janssonius overlijdt in 1664. Zijn zonen zetten het bedrijf nog even voort maar in 1681 houdt het op. Intussen is ook een groot deel van de drukkerij van Blaeu in 1672 door brand verwoest en twee jaar later gaat Blaeu zelf dood. Geen van beide bedrijven heeft goede opvolgers en de inboedel wordt geveild. Zo ook de koperplaten die zij hebben gebruikt voor het drukken van hun atlassen.

Stedenatlas de Wit, Den Haag

Kaart van Den Haag uit Atlas de Wit (1698) met meer namen en bebouwing (pl. 35).

Van de koperplaat van Antwerpen in deze atlas (zie illustratie iets verder in de tekst) is bekend dat hij wel 150 jaar oud is als De Wit hem gebruikt. Iedere drukker vult zijn eigen details aan op basis van de laatste informatie.

Hoe kaarten in de zeventiende eeuw worden gemaakt

Atlas de Wit, landmeter

Detail uit de kaart van Medemblik: Links een landmeter met een Hollandse cirkel die gebruikt wordt om de hoeken tussen de straten te meten; rechts een landmeter met zijn meetlint. De tekst zegt dat Joannes Schagen, meetkundige, de kaart getekend heeft in 1649.

Om metingen te doen voor nieuwe kaarten loopt de landmeter door de straten van de stad en meet de lengte van de rechte stukken door het aantal stappen te tellen, of met behulp van een ‘meetketting’. Bij bochten, zijstraten en kruisingen neemt hij de richting op met een kompas of meet hij de hoeken tussen de straten met de ‘Hollandse cirkel’, een hoekmeetinstrument. Zo ontstaat een netwerk van lijnstukken met het skelet van de plattegrond. Daar worden de huizen, grachten, bomen, en soms ook mensen in getekend.

Het resultaat lijkt niet erg op de kaarten die wij nu gebruiken. Dat komt omdat de bebouwing er in een soort 3D, in ‘scheve (parallelle) projectie’, in getekend is. U ziet het stratenpatroon van boven (net zoals bij moderne stadsplattegronden), maar gebouwen en andere objecten van opzij.

Stedenatlas de Wit, Vlissingen

Vlissingen (plaat 40): de stad ziet u van boven, maar huizen, schepen en bomen van opzij.

Sommige kaarten in de atlas zijn in vogelvluchtperspectief. De kaart ziet eruit als een landschap gezien vanaf een hoog punt en de gebouwen en objecten verder weg zijn kleiner dan die op de voorgrond. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de kaart van Antwerpen.

Stedenatlas de Wit, Antwerpen

Antwerpen (plaat 71) in vogelvluchtperspectief. De bebouwing wordt kleiner naarmate die meer naar achter ligt.

Hoe kaarten worden gedrukt in de zeventiende eeuw

De kaarten worden door de tekenaar uitgetekend en daarna door een graveur in spiegelbeeld in een koperplaat gegraveerd (gesneden) of geëtst (de lijnen worden met zuur uitgebeten). Op de kaarten worden de verschillende medewerkers vaak vermeld, zoals in deze voorbeelden.

Atlas de Wit

De kaart van Enkhuizen (Enchvsae) is getekend (Delineata) door Cornelis Biens.

Atlas de Wit, Detail kaart van Utrecht

Op de kaart van Utrecht staat onder de schaal heel klein gedrukt: 'Jan van Vianen Fecit'. Dat betekent dat Jan van Vianen de kaart gegraveerd heeft.

Het afdrukken van een gegraveerde kaart is arbeidsintensief werk. Alleen de lijnen moeten afgedrukt worden. Daarom wordt de hele plaat met inkt ingesmeerd en wordt vervolgens het oppervlak schoongemaakt, zodat er alleen inkt achterblijft in de groeven. Daarna wordt de plaat afgedrukt op licht vochtig papier.

In die tijd kan maar in één kleur tegelijk gedrukt worden. Wie de kaarten in kleur wil hebben kan ze met de hand laten inkleuren door zogenoemde ‘afsetters’. Het KB-exemplaar is met de hand ingekleurd, maar de meeste bekende exemplaren zijn gewoon in zwart-wit.

Sponsoring in de zeventiende eeuw

Om aandacht en geld te krijgen voor een kaart, wordt die soms opgedragen aan een rijk of invloedrijk persoon, die in een sierlijk kader (de ‘cartouche’) wordt geprezen. Zo is de kaart van Culemborg opgedragen aan Hendrik Wolrad, graaf van Waldeck Pyrmont.

Stedenatlas de Wit, detail Culemborg

Sponsoring in de zeventiende eeuw: de kaart van Culemborg is opgedragen aan Hendrik Wolrad, graaf van Waldeck Pyrmont (plaat 10).

(Deze opdracht is trouwens niet van De Wit, maar van Blaeu die hem in de kaart laat graveren in 1649). De Wit neemt vijftig jaar later de plaat met de opdracht over en drukt die af in zijn stedenatlas. Maar dan is deze graaf al lang overleden.

Blaeu bedankt ook vaak het stadsbestuur. De kaart van Bolsward bijvoorbeeld (plaat 50) draagt hij op ‘aan de zeer aanzienlijke en zeer verstandige heren burgemeesters en raadslieden van de stad Bolsward’. Dat is waarschijnlijk om het stadsbestuur te bedanken voor de informatie die hij gekregen heeft bij het tekenen van de plattegrond.

Stedenatlas de Wit, Bolsward

Bolsward, plaat 50.

De Atlas de Wit in de KB

De Atlas De Wit is in 2010 verworven met de steun van de Mondriaan Stichting, het VSBfonds en de Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek.

Beschrijving

Theatrum ichnographicum omnium urbium et præcipuorum oppidorum Belgicarum XVII Provinciarum peraccurate delineatarum. = Perfecte aftekeningen der steden van de XVII Nederlandsche Provincien in platte gronden. = Le theatre des plans de toutes les villes qui sont situéez dans les XVII Provinces du Pays Bas parfaictement déseignéez. t'Amsterdam, : by Frederik de Wit, [na 1698]. 126 bladen. KB KW 1046 B 16.

De Atlas de Wit is 55× 38 cm en weegt meer dan 7 kilo. Dit exemplaar bevat 126 bladen; 108 bladen met plattegronden en 18 bladen met prenten. In totaal zijn 151 steden uit de Lage Landen afgebeeld.

Stedenatlas de Wit, Amsterdam, De Dam

Prent van Jan van Vianen. Demonstratie van de brandspuit van Jan van der Heijden op de Dam in Amsterdam.

Index van plaatsen

Herdruk van Atlas de Wit te koop

Uitgeverij Lannoo en de KB hebben in 2012 een facsimile (volledige herdruk) van de Atlas de Wit gemaakt met een educatieve inleiding door Marieke van Delft en Peter van der Krogt. U kunt dit boek inzien bij de KB of bestellen bij uitgever [Lannoo](http://www.lannoo.be/atlas-de-wit).

Relevante bronnen

Literatuur

C. Koeman (comp., ed.), Atlantes neerlandici : bibliography of terrestrial, maritime and celestial atlases and pilot books, published in the Netherlands up to 1880. Amsterdam [etc.] : Theatrum Orbis Terrarum [etc.], 1967-1985; dl. III, nr. Wit 26.
M. Nijhoff, 'Het stedenboek van F. de Wit", in: Het boek 23 (1935/36), p. 353-366.
Theatrum ichnographicum omnium urbium et praecipuorum oppidorum belgicarum XVII provinciarum peraccurate delineatarum [etc.]. Amsterdam : Van Hoeve, 1980. Facs. van de uitgave Amsterdam, Frederick de Wit, [ca. 1698].