De nieuwe rijschool

De nieuwe rijschool uit 1856 is het oudst bekende beweegbare prentenboek dat in Nederland is gemaakt. Kinderen konden de gekste combinaties maken met de losse onderdelen: de kop van een leeuw met de achterkant van een kameel of een huzaar met de broek van een clown.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij De nieuwe rijschool. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

De nieuwe rijschool: litho’s met losse onderdelen

Het prentenboek bevat een voorwoord van de schrijver, A. van der Hoop Juniorszoon, en twaalf pagina’s met rijmende teksten. Maar de teksten zijn niet het belangrijkste: het boek bevat zes gekleurde lithografieën van Hendrik Scheeve, waarop verschillende ruiters en rijdieren zijn afgebeeld. De ruiters en dieren bestaan gedeeltelijk uit losse onderdelen die onderling verwisseld kunnen worden. De onderdelen worden met insteeklipjes in sneetjes in de pagina gestoken. Zo kunnen er vele fantasievolle combinaties worden gemaakt.

Het boek bevat zes dieren met een losse voorkant en zes ruiters waarvan er vijf bestaan uit een boven- en onderkant. De zesde ruiter is uit één stuk. In totaal kun je 36 dieren samenstellen en 26 ruiters. Dat levert maar liefst 936 verschillende combinaties op. Het was ten tijde van publicatie heel innovatief dat het boek is gebaseerd op de grap van het insteken en combineren van de afzonderlijke delen van de platen. De nieuwe rijschool is het vroegste voorbeeld van zo’n soort kinderboek in Nederland.

De losse onderdelen zijn met de hand uitgesneden. Het prentenboek was bij aankoop door de KB niet gebonden en er zijn geen gaatjes van bindwerk zichtbaar, dus het is vermoedelijk altijd losbladig geweest. De tekstbladen zijn gedrukt op papier van lichtere kwaliteit dan de bladen met gekleurde lithografieën.

Herkomst en aanschaf van De nieuwe rijschool

De KB heeft De nieuwe rijschool in 2007 aangekocht op een veiling. Op dat moment was er niets bekend over de herkomst van het werk, alleen dat het afkomstig was uit familiebezit. Inmiddels heeft de verkopende partij, dr. O.J.J. Cluysenaer, verteld dat het prentenboek afkomstig is uit de bibliotheek van zijn grootvader, mr. J. Witkop, assuradeur te Rotterdam. De heer Witkop heeft De nieuwe rijschool zeer waarschijnlijk in de jaren dertig van de twintigste eeuw gekocht op een veiling.

Witkop bezocht regelmatig veilingen in Den Haag en Rotterdam en hij verzamelde op een breed terrein: van Chinees porselein en meubels tot werken van de Haagse School en boeken. In de jaren vijftig mochten zijn kleinkinderen de boeken inkijken en er zelfs mee spelen. De heer Cluysenaer besefte pas onlangs welk een voorrecht dat was. Voor zover bekend is het KB-exemplaar is het enige bewaard gebleven exemplaar van De nieuwe rijschool.

Restauratie en behoud van De nieuwe rijschool

Facsimile-uitgave van De Nieuwe Rijschool.

Beschijving van het boek

De nieuwe rijschool: een beweegbaar prenteboek met rijmen van A. van der Hoop Jr'szoon. Schiedam: H.A.M. Roelants [1856]. Aanvraagnummer KW 2281 A 136