Alexander incunabel (vroege druk), 1491

Deze vroege druk of incunabel (1491) behandelt Alexander de Grote, de legendarische veldheer. De uitgave is bijzonder omdat het de eerste uitgave in Nederland is die niet religieus van aard is. Het boek is ook vernieuwend omdat het in het Nederlands en in prozavorm is geschreven.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij het Alexander incunabel. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:


Dit boek werd voor het eerst gedrukt in 1477 in Gouda door de ondernemende drukker-zakenman Gheraert Leeu. Dit exemplaar is de vierde druk, verschenen bij een bekende van Leeu, de Delftse drukker Christiaen Snellaert.

Alexanders verhaal bekend uit handschriften

Zoals de titel, Die hystorie vanden grooten Coninck Alexander, aangeeft, bevat het boek de geschiedenis van Alexander de Grote, de legendarische veldheer die ook in de Middeleeuwen al zeer tot de verbeelding sprak. [1] De inhoud van het boekwerk, de ‘Historie van Alexander’, komt voor in een aantal handschriften van de Bijbel van 1360. Dit is een veertiende-eeuwse vertaling van de historische boeken van de Bijbel in het Nederlands, waarbij de vertaler gebruik maakte van het werk van belangrijke middeleeuwse auteurs als Jacob van Maerlant, Flavius Josephus en Petrus Comestor. In navolging van Comestor voegde hij ook niet-bijbelse verhalen toe zoals de geschiedenis van Alexander de Grote. [2] Het verhaal zelf is een prozabewerking van enkele hoofdstukken uit de Spiegel Historiael en Alexanders geesten van Jacob van Maerlant. [3] Van deze ‘Bijbel van 1360’ zijn meer dan veertig handschriften bekend, waaronder zes in de KB. In acht van de veertig komt de geschiedenis van Alexander voor. [4]

Die hystorie vanden grooten Coninck Alexander, 1491

Die hystorie vanden grooten Coninck Alexander, 1491

De historie van Alexander in druk

Op 7 oktober 1477 verscheen in Gouda de eerste gedrukte versie van de geschiedenis van Alexander, bij de bekende drukker Gheraert Leeu. [5] Leeu was in dat jaar met zijn bedrijf begonnen. Hij was een talentvolle zakenman die risico’s durfde te nemen en een goede neus had voor wat de markt wilde. Opvallend genoeg bracht hij aanvankelijk alleen Nederlandstalige boeken uit, terwijl bijna driekwart van de boeken uit de incunabelperiode (1450-1500) in het Latijn waren. [6] Niet alleen drukte hij in het Nederlands, hij koos ook nog eens voor een wereldlijke tekst. Zijn Historie van Alexander is de eerste niet-religieuze tekst die op de pers gelegd werd.

Leeu was een drukker die de toon zette: de teksten die hij introduceerde werden dikwijls door anderen gevolgd. Dat gebeurde ook met deze tekst. De tekst werd in de vijftiende eeuw nog driemaal gedrukt, alle drie de keren in Delft: in 1479 door Van der Meer & Yemantszoon en in 1488 en 1491 door Chr. Snellaert. Van de oudste edities (1477, 1479 en 1488) is steeds één exemplaar overgeleverd dat bewaard wordt in een buitenlandse bibliotheek. Van de druk van Chr. Snellaert uit 1491 is alleen dit exemplaar bekend. [7]

Band van de Alexander incunabel

Houtsneden

Alleen de twee uitgaven van Snellaert zijn geïllustreerd. Snellaert liet de houtsneden speciaal voor de Historie van Alexander maken en gebruikte ze zowel in zijn uitgave van 1488 als in die van 1491. Het boek bevat elf houtsneden over het leven van Alexander, waarvan er vier tweemaal voorkomen. De illustraties zijn nog niet goed bestudeerd. Houtsnedenonderzoekster Ina Kok meldt in haar proefschrift dat het haar niet gelukt was het werk bij een particuliere bezitter in te zien. [8]

Houtsneden zijn – evenals papier en lettertypen – een belangrijk middel om vroege drukken te dateren en vormen een mogelijkheid om onderlinge contacten tussen drukkers te onderzoeken. Bovendien geven de afbeeldingen informatie over de perceptie van de middeleeuwers van de wereld en het leven in die tijd.

Alexander in de KB

De KB verwierf Die hystorie vanden grooten Coninck Alexander op 14 maart 2009, met steun van de Mondriaan Stichting en de Vereniging Vrienden van de KB.

Incunabelcollectie van de KB en onderzoek

Op basis van de collectie vroege drukken (incunabelen) wordt veel onderzoek gedaan:

  • Door de KB zijn bijvoorbeeld in de afgelopen decennia twee belangrijke incunabelnaslagwerken samengesteld: Incunabula in Dutch Libraries (IDL) (Nieuwkoop 1983) en Incunabula printed in the Low Countries (ILC) (Nieuwkoop 1994).
  • Bovendien is ervoor gezorgd dat alle incunabelen beschreven zijn in de ISTC, de internationale online catalogus van incunabelen (beschikbaar via de website van de British Library).
  • Ook is door de KB een databank aangelegd van alle watermerken voorkomend in Nederlandse incunabelen, raadpleegbaar via de website van de KB (watermark.kb.nl). De KB participeert in het internationale watermerkenproject Bernstein.

Noten

  1. Zie bijvoorbeeld: G. Cary, The medieval Alexander. Cambridge 1956; W.J. Aerts, J.M.M. Hermans en C.E. Jacob-Visser, Alexander the Great in the Middle Ages. Nijmegen 1978. Symposium Groningen 1977.
  2. M.K.A. van den Berg, De Noordnederlandse historiebijbel. Hilversum 1998, p. 25.
  3. J. Deschamps, Middelnederlandse handschriften uit Europese en Amerikaanse bibliotheken. Leiden 1972, nr. 50-51.
  4. Hoogstra, p. lxxii-lxxxv. In een aantal komt de Alexander-tekst voor: KBH 75 E 7; 78 D 38; 78 D 29; 128 C 2.
  5. W.P. Gerritsen, ‘Gheraert Leeu’s Historie van Alexander en Handschrift Utrecht UB 1006’. In: H.F. Hofman e.a. (red.), Uit bibliotheektuin en informatieveld. [Deventer]/ Utrecht, 1978, p. 139-163. Over Leeu: K. Goudriaan e.a. (red.), Een drukker zoelt publiek: Gheraert Leeu te Gouda 1477-1484. Delft 1993 en L. Hellinga-Querido e.a., ‘Gheraert Leeu, Claes Leeu, Jacob Bellaert, Peter van Os van Breda’, in: De vijfhonderste verjaring van de boeksrukkunst. Brussel 1973, p. 283-308.
  6. L. Helllinga-Querido, ‘De betekenis van Gheraert Leeu’, in: K. Goudriaan e.a. (red.), Een drukker zoelt publiek: Gheraert Leeu te Gouda 1477-1484. Delft 1993, p. 12-30.
  7. De edities worden beschreven in: G. van Thienen en J. Goldfinch, Incunabula printed in the Low Countries. Nieuwkoop 1999, nrs, 81 t/m 84.. Bewaarplaatsen: Gouda, Leeu, 1477 - Berlijn, SB; Delft, Van der Meer & Yemantszoon, 1479 - Washington, Library of Congress, Rosenwald Collection; Delft, Snellaert 1488 - San Marino, Huntington Library; Delft, Snellaert 1491 – KB Den Haag.
  8. I. Kok, De houtsneden in de incunabelen van de Lage Landen, 1475-1500. Amsterdam 1994. p. 158-159 en n.26 (p. 196). Zij baseerde zich op aantekeningen die van het exemplaar bestonden. In 1971 werden de houtsneden uit de eerste druk van Snellaert beschreven door D.A.A. Ross; de tweede druk kon hij niet localiseren en hij betwijfelt zelfs het bestaan van deze editie. D.J.A. Ross, *Illustrated Medieval Alexander-Books in Germany and the Netherlands. * Cambridge 1971, p. 179-181.
  9. W. van Drimmelen e.a., Honderd hoogtepunten uit de Koninklijke Bibliotheek. Zwolle 1994, nr. 19.

Meer handschriften en drukken uit de middeleeuwen.

Literatuur

G. Cary, The medieval Alexander. Cambridge 1956
W.P. Gerritsen, ‘Gheraert Leeu’s Historie van Alexander en Handschrift Utrecht UB 1006’. In: H.F. Hofman e.a. (red.), Uit bibliotheektuin en informatieveld. [Deventer]/ Utrecht, 1978, p. 139-163
S.S. Hoogstra, Prozabewerkingen van het Leven van Alexander den Groote. Den Haag 1898.
D.J.A. Ross, Illustrated Medieval Alexander-Books in Germany and the Netherlands. Cambridge 1971